Qaraqalpaq milliy úrp-ádetleri

Qaraqalapaq milliy úrip ádetleri

Dástúr haqqında túsinik.

Hár qanday milliy dástúr kóp ǵana tarıyxıy dáwirler tiykarında qáliplesip, belgili bir xalıqtıń dástúrleri payda etedi. Dástúr hár xalıqtıń sana-sezimleri hám mádeniyati menen baylanısıp bolǵanı ushında bir xalıq penen ekinshi xalıqqa ádewir uqsas, al geyde pútikilley bir-birin uqsmaytuǵun ózgesheliklerdi payda etedi. Qaraqalpaqlardıń hátte basqa tuwısqan xalıqlarda ushıraspaytuǵun da ayrım dástúrler bar. Demek hár qanday dástúr de hárbir xalıqtıń milliy ózgeshelikleriniń negizin quraydı. «Dástúr hárbir xalıqtiń júrip ótken jolı»- deydi Mikluxo Maklay.

Qaraqalpaq xalqıniń salt-dástúrlerge baylanıslı folklorlıq hám etnografiyalıq miyrasları.

Adamzat óz tarıyxında jaqsı hám jaman hádiyselerdi ózine dástur sıpatında qabıl etken. Jaman hádiyselerden qashqan. Máselen har bir xalıqtıń ózgeshe kiyimlerdi kiyiw dástúrge aylanǵan.

Óli jayǵastırıw, toy baslaw hám basqada ózlerine zárur bolǵan jıyım ham saltanatlardiń rejelerin dúzip shıqqan. Bunday rejeler hárbir xalıqta da bar biraq bular hárbir xalıqtıń saltına qaray ajıratıladı. Sonıń ushın da dástúrinde jańa tuwilǵan balaǵa besik hám átkónshek sazlanadı. Erte dáwirdegi dástur boyınsha jańa tuwilǵan besikti anası, (yaǵnıy kelinshektiń tórkini)náresteniń dayı jurtı ashıp ketetuǵun bolǵan. Házir bul dástúr bolıp saqlanǵan- dep aytıp bolmaydı. Burın kindik sheshelerde ádewir húrmetlengen. Qoy, ılaq, kiyim inam etkennen soń balaǵa baylanıslı jıyınlarda áje sheshesinen keyin úshinshi orındı iyelegen. Bunnan keyin besik bólenip shashıw toy berilgen. Besik házirde de bar.

Salt dástúrlerge baylanıslı xalıq oyınları, xalıq qosıqları, bet ashar aytıslar.

Besik aǵashtan jonıp islenedi. Balanı ishine bólep, terbetip uyıqlatatuǵun dáske. Bala tárbiyalaw ushın da kóbirek qara úylerde jasaǵan. Qara uy qıs kúnleri suwıq boladı. Sonıń ushında jas balanı awırıwdan aman alıp qalıw ushın ıssı saqlaw qıyın. Eger besikke bólese bala ton’baydı. Bunnan tısqarı nárestelik waqtınıń kóp waqıtın uyqıda ótiredi. Besik uyqlaw ushın qolay.

Besikte jatqan balanıń ayaqları dúzew tegis bolıp ósedi. Sol jaqlarınan qaraǵanda da besik náresteler ushın qolaylı. Bala besikke salınǵannan keyin «besik toy» berilgen. Bul «shashıw toy» dep te ataladı. Bunday toydı har kim óz xalına qarap bergen. Ayrım bay adamlar úlken saltanat qurǵan.

Kópshilik awıldıń bala-shaǵalarına ziyapat bergen. Bunıń negizi qaydan kelip shıqqanın bilmeydi. Bıraq shashıw toydiń negizgi awqatı sarı mayǵa uwılǵan maysók bolǵan

Yaramazan – bul qaraqalpaq salt jırlarınıń biri. Bul yaramazan islam dininiń tásirindegi adamlar bir aylıq oraza tutqanda aydıń basında, ortasında hám ayaǵında aytıladı. Salt jırlarınıń ishinde yaramazan qosıqları xalıq dástúrinen qalıp ketti.

Yaramazandı kásip qılǵan burınǵı zamanda adamlar qasına bir neshe jaslardı toplap alıp basqa urıwdıń ellerine barıp jańa túsken kelinshektiń, yaki úyinde er jetken qızı bar úydiń tusına kelip at ústinde turıp yaramazan baslaytuǵın bolǵan. Yaramazanshı yaramazannıń tórt qatarın aytıp bolǵannan keyin qasındaǵılar kollektiv bolıp xor menen yaramazan baslawshını quwatlaǵan. Bulardıń jırı saxnadaǵı xorǵa usap ketedi. Yaramazannıń qosıq úlgileri mına tómendegishe bolıp keledi:

Mınaw úydiń esigi erbenedi, Tórinde altın besik terbenedi. Yaramazan aytqanǵa ne beredi, Ya Muhammed úmbetińe yaramazan.

Yaramazan aytıwshılar qaytıwshılar Qaytarsın artlarına qamshı urar, Qamshı urǵan jerlerinen qan tamshılar, Ya Muhammed úmbetińe yaramazan.

Yaramazan ayta-ayta jaǵım qattı, Qasımdaǵı joldaslarım suwıqqa qattı, Ya Muhammed úmbetine yaramazan.

Taw basinda 2 qoshqar dúgisedi, Bay menen báybishekte teńlesedi. Bay aytadı qoshqar bersen neter deydi, Baybishek oramalda jeter deydi.