Rabg'uziy

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Jump to navigation Jump to search

Burxanatdin Rabatiy Nasritdin Rabg'uziy XIV a'sirdin' orta gezinde Xorezmde o'mir su'rgen belgili so'z ustalarının' biri. Ol jaslıg'ınan a'debiyat, tariyx ha'm filosofiyag'a qızıg'ıp, el awzınan ko'p g'ana an'ız ha'm qıssalardı jıynap, onı xatqa ko'shirip aytıp ju'rgen. Ol arab tilinde jetik bolg'anlıg'ı ushında sol tu'rdegi ko'p kitaplardı oqıp, ondag'ı a'wliye ha'm payg'ambarlar haqqındag'ı qıssalar jo'ninde bir kitap jazıp, bul tuwralı o'z xalqı menen pikirlespekshi boladı. Sebebi sol waqıttın' o'zinde arab tili "qudaydın' tili" esaplanıp, Quran su'releri ha'm basqa ra'wiyatlar basqa tilge awdarılıw mu'mkinshiligine iye emes edi.

Rabg'uziy bul ra'wiyatlardın' en' kerekli jerlerin alıp, o'zinshe onı a'debiy usılda islep tu'rki tilinde a'piwayı xalıqqa tu'sinikli bolg'an qıssalar du'rkinin payda etpekshi boldı. Onın' aldına qoyg'an ma'qseti, en' da'slep adamlardı du'nya ha'm jaratılıstın' payda bolıwı haqqında tanıstırıw edi. Son'ınan jin, shaytan, perishte ha'm a'zireyiller haqqında qıssalar toqıp, "o du'nyanın'" jaqsılıq ha'm jamanlıq a'lamatları tuwralı pikirler ju'rgizedi.

O'zi Rabat u'lkesinin' qazısı bolıp islep turg'anda bul kitaptı jazıwdı qolg'a alg'an ha'm sol jerdin' a'miri Toqbug'ag'a sıylıqqa bergen. Rabg'uziy qıssalarının' XV a'sirde ko'shirilgen bir nusqası Londonda Britaniya muzeyinde saqlanbaqta. Al XVI a'sirde Xiywada tabılg'an bir nusqa O'zbekstan İlimler Akademiyasının' A'bu Rayxan Beruniy atındag'ı Shıg'ıstanıw institutında saqlang'an.

"Qıssasul a'nbiya" 1859-1881-jılları Qazan qalasında bir neshe ma'rtebe baspadan shıqtı. Son'ınan Tashkent qalasında basıldı. Rabg'uziy qıssaları Qazan baspasında "Qıssasul a'nbiya" dep atalg'an bolsa, negizgi nusqalarda "Qissaiy Rabg'uziy" dep ataladı. Rabg'uziy qıssaları negizinen 72 qıssadan ibarat bolıp, bulardın' ishinde u'lken ha'm kishi qıssalar da bar. Ma'selen, Shiys, Muwsa, Salıx, Yusip haqqındag'ı qıssalar ko'lemi jag'ınan a'dewir bar. Ha'tte Yusip haqqındag'ı qıssa bir lirikalıq povest da'rejesine ko'terilgen.

Qıssalar negizinen payg'ambarlardı na'siyatlaw tiykarında jazılg'an bolıp Muwsa, Nuh, Salıx, İbrayım, Isaq, İsmayıl, Yaqıp, Yusip, Lot, Ayub, Dawıt, Sulayman, İysa, Yunus payg'ambarlar ha'm a'nbiyalardın' o'mirine bag'ıshlang'an hikayatlar menen tolıqtırılg'an.