Seyfulǵábit Májitov

Seyfulǵábit Májitov
Tuwılǵan sáne	1867
Qaytıs bolǵan sáne	1938

Seyfulǵábit Májitov (1869-1938) kóp jıllıq dóretiwshilik xızmeti menen qaraqalpaq ádebiyatında úlken shayır, dáslepki dramaturg, prozanı baslawshılardıń biri sıpatında tanıla aldı. Sonıń menen birge ol jurnalist, pedagog, awdarmashı retinde de belgili. Sonlıqtan onıń dóretiwshiligi hár tárepleme keń hám bay. Dáslepki qaraqalpaq mektepleriniń bir qatar oqıw quralların, birinshi qaraqalpaq álipbesin dúziwshisi S.Májitov bolıp esaplanadı. Ol ásirler dawamında xalıq ómiri menen ajıralmas baylanısta jasap kiyatırǵan qaraqalpaq ádebiyatın, tatar, rus ádebiyatların súyip úyrendi.

S.Májitov 1869- jılı Qazan guberniyasınıń Arsha rayonı Órtem awılında jarlı diyqan shańaraqta tuwılǵan. Seyfulǵabittiń ákesi Májit Ábdulràkip ulı óz semyasın asharshılıktan aman saqlaw ushın ushın tuwılǵan awılın taslap, Rossiyanıń shıǵısına qaray kóshedi.1880-jili Aqtóbege kelip qonıs basadı. Ózi ushın qolaylı kásip izlegen Májit Orenburg-Aqtóbe-Besqala arasında kárwan qatnatıwshı sawdagerlerdiń birine jallanıp isleydi. Solay etip kárwan menen birge Ústirt arqalı birinshi ret Besqalanıń biri Qońıratqa keledi. Qońıratta Tallıq boyındaǵı Kúlen awılına qonıs basadı. Onın baslawısh bilimge iye sawatlı 15 jasar balası Seyfulǵábit Kúlenniń úy xızmetine qabıl etiledi. Ol esapshı, járdemshi báshir xızmetlerinde isleydi. 1912-jılı Qońırat qalasına kóship keledi. Bul jerde ol jańa tiptegi muǵallimler menen tanısadı. Rossiyada tatar tilinde shıǵatuǵın gazeta- jurnallardı aldırıp oqıp turadı. S.Májitov úzliksiz oqıp, úyrenip barıwı nátiyjesinde dunyadaǵı har qıylı tariyxıy waqıyalardan, Rossiya turmısınan, birinshi dúnya júzilik urıstıń barısınan, el ishindegi háreketlerden xabardar bolıp turadı.

S.Májitovtıń qaraqalpaq folklorın, klassikalıq ádebiyatın rus, tatar, ózbek basqa da tuwısqan xalıqlar ádebiyatın, miynetkesh xalık turmısın bir qansha jaqsı biliwi, poeziyaga bolǵan qızıǵıwshılıq onı XX ásirdiń dáslepki jıllarında-aq shayır bolıp jetilisiwine alıp keldi.

S.Májitovtıń dáslepki poeziyalıq shıǵarmaların tiykarınan jámiyetlik-siyasiy lirika, filosofiyalıq lirika hám tımsallar dep úshke bólip qaraw múmkin. Onıń dáslepki qosıqlarına "Gúzde sharwa" , "Jalqaw diyxanǵa", "İniyat bolısqa", "Ne jaman", "Doslıq paydası", "Ǵamıń bar", "Báhár paslı", "Qıs", "Jerdi bejer", "Dárkar", "Jigit" taǵı basqa qosıqları kiredi. "Jalqaw diyhanǵa" qosıǵında :

Sharbaǵıń tap-taqır jatqanıń qalay
Urańda ǵálleń joq qabıń da solay
Qarızıń atıńdı aldı jayǵa qaramay,
Abıray barda uyqıńdı ashsań bolmay ma
Uyiń tur qıysayıp tek jıǵılmaǵa,
Sandıǵın qaqpaqsız otın bolmaǵa
Endi waqıt keldi bir oylanbaǵa
Abıray barda uyqıńdı ashsań bolmay ma

Shayır bunda jarlı diyqan tárepinde turıp, bul arqalı miynetkesh xalıq turmısın, onıń arzıw-ármanların, keleshekke isenimin, abadan turmıs ushın umtılıwshılıǵın sáwlelendiredi. Onıń "Máhál degen ne", "Márt jaqsı", "İnan makkam", "Kesh bolmasın", "İlingen bar", "Tiri qorqaq", "Óner" usaǵan filosofiyalıq mazmundaǵı qosıqlarında Abdulla Toqay, sonday-aq Shıǵıs klassikleri Ájiniyaz, Berdaq, Maqtumqulı, Nawayı, Fizulı, Omar Hayyam shıǵarmalarınıń progressivlik dástúriniń unamlı tásiri, qaraqalpaq folklorı, xalıq danalıǵın ózine tereń ózlestirgenligi seziledi. S.Májitovtıń "Márt jaqsı" qosıǵı menen Berdaqtıń "Jaqsıraq" qosıǵın salıstıra oqıw Berdaq poeziyasın dawam ettiriwdiń novator úlgisin ashıwǵa konkret mısal bola aladı.

Burıngı qaraqalpaq ádebiyatı, satira hám yumorǵa qansha bay bolsa da onıń janrlıq formalarının biri tımsallar onshelli kóp emes. Ádebiyatımızda tımsalshılıqtıń payda bolıw hám qáliplesiw protsesin bir jaǵınan bir jaǵınan qaraqalpaq folklorına, klassikalıq ádebiyatına, ekinshi jaǵınan rus hám basqa tuwısqan xalıqlar ádebiyatınıń tásirine baylanıslı dep esaplawǵa boladı.

Bunda S.Májitovtıń "Úsh balıq", "Altın jegen bóri", "Túlki menen Qaplan", "Birlik paydası", "Nadan molla" usaǵan bir qansha tımsallardı dóretiwi bul janrdıń ádebiyatımızda belgili forma retinde 20-jıllarda qálipleskenin kórsetedi. Shayırdıń tımsalları tásirli turmıslık epizodlar tiykarında nadanlıqtı, ala awızlıqtı, maqtanshaqlıq hám gódeklik usaǵan adamgershilikke zıyanlı kórinislerdi áshkaralaydı, kópshilikti óner úyreniw, sanalı bolıw, birlik penen is etiw, kishi peyillik hám mártlik usaǵan gumanistlik qásiyetlerdi iyelewge shaqıradı.

S.Májitovtıń ádebiy xızmeti tiykarınan xalıqtıń kúndelikli ómirin, arzıw-ármanların, baxıtlı turmıs ushın umtılıwshılıǵın súwretleytuǵın siyasiy-jámiyetlik, filosofiyalıq lirikadan tárip aytıs, satiralıq qosıqlardan ibarat boldı. Folklor S.Májitovtıń tiykargı oqıw, úwreniw mektebi boldı. Sonlıqtan onıń dáslepki kópshilik qosıqları xalıq poeziyası úlgisinde jazılǵan.

XX ásirdiń 20-jıllarına shekem qaraqalpaq miynetkeshleri derlik sawatsız, jańa muǵallim kadrları jetispeytuǵın bolǵanlıqtan burınǵı kadrlar arasınan uqıplı progressiv toparın muǵallim etip tayarlaw máqsetinde kópshilik jaslar 1920-jılı Xiywada ashılǵan muǵallimler tayarlaw kursına oqıwǵa jiberildi. Bul kurstı tamamlaǵan S.Májitov Qońırat okruglik bilimlendiriw bóliminiń baslıǵı bolıp isledi. S.Májitov 1924-jılı Orta Aziya xalıqlarınıń ana-tilinde oqıw kitapların dúziwge qatnasıw ushın Tashkentke shaqırılıp, oǵan qaraqalpaq tilinde oqıw kitapların dúziw wazıypası tapsırıldı. Ol Tashkentte 1925-26 jılları usı kitaplardı jazıw menen shuǵıllanadı hám qaraqalpaq tilinde dáslepki "Álipbe" (1925) jáne "Egedeler sawatı" (1925) sabaqlıqların dúzedi. Bul kitaplap bilim hám tárbiya beriwde dáslepki oqıw quralı retinde úlken áhmiyetke iye boldı. S.Májitov bunnan keyin Qaraqalpaqstannın sol waqıttagı orayı Tórtkúlge jumısqa shaqırıladı, ol "Erkin Qaraqalpaqstan" gazetasında juwaplı sekretar bolıp xızmet etedi. Soń Qıpshaq rayonında suw xojalıǵı boliminde isleydi. 1935-37 jıllar onıń ómirinde bir qansha awır jıllar boldı. Ol 1938-jılı 73 jasında qaytıs boldı.

S.Májitovtıń poeziyası óziniń jazǵan oqıw kitaplarında, yaǵnıy "Álipbe" "Egedeler sawatı" kitaplarında, 1930-jılı shıqqan "Qaraqalpaq ádebiyatı jıyıntıǵı" toplamında, "Erkin Qaraqalpaqstan" gazetasında, "Qızıl muǵallim" jurnalında basılıp shıqtı. S.Májitovtın biraz qosıqları "Qopalı" degen ádebiy laqap penen daǵazalandı. Onıń "Erkinlik tańı", "Erkinlikti kúsew", "Shıraylı zaman", "Harıp edik" usaǵan qosıqları 20-jıllardaǵı poeziyaǵa qosqan úlesi boldı. Bul shıgarmalardaǵı jańalıq olardın revolyutsiyalıq motivinde emes, al shayırdın sheberlik penen jańa zamandı jańasha jırlay biliwinde, mazmundı kórkem detallar arqalı ashıp alıwında boldı.

Sallanıp aldında qızıl tuw turǵan,
Tań menen jaltırar, altın puw urǵan,
Hámme ashıq atqan tańǵa umtılǵan,
Umtıldı, bárshe xalıq, bizge ne boldı.

Tábiyat qubılısı bolǵan "Tań" keń túrdegi jámiyetlik qubılıstıń metaforası sıpatında qosıqtıń kórkemliligin támiynlewge qatnastırılǵan.

Lirikalıq qaharman júregindegi qaraqalpaq miynetkeshleriniń ótkendegi turmısına ayanısh, jańa zaman haqqındaǵı oy-sezimler, hayal-qızlar erkinligi, ilim-bilim iyelew, hadal miynet islew hám t.b. jámiyetlik-siyasiy qubılıslar shayır poeziyası tematikasınan orın aldı. S.Májitovtıń 20-jıllardaǵı dóretiwshiliginde didaktikalıq qosıqlar belgili orındı iyeleydi. Didaktikalıq qosıqlarında shayır qaraqalpaq folklorınıń, klassik poeziyasınıń eń jaqsı dástúrlerin dawam ettirdi. Xalıq danalıǵınan sheber paydalandı. Shayırdıń ulken jańalıǵı qaraqalpaq poeziyasında filosofiyalıq qosıqlar jazıwdı baslap berdi. Bul dáwirdegi poeziyadan shayır dóretiwshiliginiń taǵı bir xarakterli ózgesheligi xalıqlıq motivinde, muzıkalılıǵınıń kúshliliginde, bántlerdiń aqırǵı qatarlarınıń belgili bir uyqasqa jámlenip sulıw formanı payda etiwinde dewge boladı. Lirikada dramalıq elementlerdiń keń qollanılıw qubılısı S.Májitov dóretiwshiliginde de azlap gezlesedi. Dramalıq elementler ritorikalıq soraw túrinde "Erkinlik tańı", "Diyxanǵa is battı ma" qosıqlarında sonday-aq tımsallarında, balalarga arnalǵan qosıqlarında gezlesedi.

Balalar ushın bahalı shıǵarmalar dóretiwde qaraqalpaq ádebiyatında 1920-30 jıllarda S.Májitov úlken orın tuttı. S.Májitovtıń balalarǵa arnap "Oqıw basqa, oyın basqa", "Jaslarǵa", Oqıwǵa kel", "Paydasın biliw", "Atalar ay", "Óner bilim", "Hal soraw", "Balalarǵa", "Taza jıl", "Tórt máwsim", "Tuwrılıq hám qalpallıq", "Quslar keldi", "Oqıwdandur" hám t.b. qosıqların jazdı. Ol balalar qosıqlarında jaslardı oqıwǵa, bilim alıwǵa, xalıqqa hadal xızmet etiwge úyretedi. Ótken ásirdiń 20-jılları qaraqalpaq tariyxında balalardıń jańasha tıyanaqlı bilim alıwı menen baylanıslı bolganlıǵı hámmemizge málim. Bul jámiyetlik-siyasiy, tariyxıy áhmiyetke iye bolǵan qubılıs S.Májitov dóretiwshiliginde de óz kórinisin taptı.

Aldıńda tuwǵan turǵanda,
Bilim bazarın qurǵanda,
Dalbay bılǵap shaqırǵanda
Aq suńqarday iliwge kel.

Qosıq qatarları kúnniń áhmiyetli máselesin sóz etiwi menen ǵana emes, al ideyalıq mazmundı kórkemliktiń shártleriniń biri bolǵan kórkemlew qurallarınıń ("bilim bazarı", "dalbay bılǵaw", "aq suńqarday iliwge kel") járdeminde sáwlelendiriwi menen de itibarǵa ılayıqlı. S. Májitovtıń lirikalıq qosıqlarında tábiyattı súwretlew kórkem jazıldı. Balalar ushın jazgan qosıqlarında da tábiyat kórinisi, tuwılǵan eldiń tábiyatına tereń súyiwshilik tásirli ashıp berildi. S.Májitov dóretiwshiligi qaraqalpaq balalar ádebiyatınıń payda bolıwı hám qáliplesiwinde áhmiyetli orın tuttı.

S.Májitov ullı tımsalshı İ.A.Krılovtıń bir qatar shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarıp bastırıp shıǵardı. Avtordıń "Aqquw, shayan hám shortan", "Maymıl menen ayna", "Diyxan menen maymıl" t.b. tımsallarının qaraqalpaq kitap oqıwshılarınıń arasında keńnen málim bolıwında S.Májitovtıń xızmeti úlken.

S.Májitov xalıq shayırlarınıń tariyxıy shıǵarmalar dóretiw jolı menen qaraqalpaqlardıń ótken ómirinen "Harıp ediń", "Bolıp ótti" degen tariyxıy jırların jazdı. Bul shıǵarmalarınıń tiykarǵı mazmunın jańa ómirge jańasha kózqaras, bilim mádeniyattı iyelewge shaqırıq, hayal-qızlardıń baxıtlı ómiri quradı.

S.Májitovtıń ádebiy xızmetiniń joqarı ideyalıq, kórkem sheberlik, tematikalıq, janrlıq jaqtan en bir rawajlanǵan dáwiri XX ásirdiń 20- 30 jılları boldı. Tatarsha pesalardıń dúzilisi menen burınnan tanısqan, tatar tilinde qoyılǵan spektakllerdi kórgen hám jazıwshılıq uqıbına iye S.Májitov jergilikli tamashagóylerge óz turmısınan alınǵan pesalardı kórsetiw zárúrliginen kelip shıǵıp qaraqalpaqsha pesalar jazıwǵa qol urdı. Onıń kóplegen kishi kólemdegi pesaları 1920-24 jıllarda Qońırat háweskerleriniń dramtruppalarında qoyılıp turdı. Bul pesalarınıń bir qatarlarınıń túp nusqası saqlanıp qalmadı, ayırımları sońǵı jılları dóretilgen kópshilikke málim pesalarına tiykarǵı material boldı. S.Májitovtıń 20-jıllardıń ekinshi yarımında jazılǵan "Ernazar alakóz" (1926), "Sabaq", "Jigit boldıq", "Sońǵı selteń" (1928) pesaları ádebiyatımızdaǵı dáslepki eń iri dramalıq shıǵarmalar qatarına kiredi. "Ernazar alakóz" pesasında 1856-jılı Xiywa xanına qarsı qaraqalpaq xalqınıń qaharmanı Ernazar alakóz basshılıǵındaǵı gúres sáwlelendirilgen. "Baǵdagúl" (1934) pesası tamashagóyler tárepinen kútá qızıǵıwshılıq penen kútip alındı. Bul pesa saxnaǵa 40 tan aslamıraq qoyıldı. Pesada jigit qızlardıń óz muhabbatına erisiw jolındaǵı gúresiwleri, ómirdegi ushırasıw múmkin bolǵan keskin qarama-qarsılıqlar qaharman obrazları arqalı sheber ashıp berilgen. Pesanıń kompozitsiyasında avtordıń sheberligi kartinalardıń, aktlerdiń qoyılıw orınlarında, dekoratsiyalardıń jiyi ózgerip turıwın talap ete bermeytuǵın dárejede qurılıwında, hárbir kartinanıń bay háreket, tartıslı waqıyalar menen támiyn etiliwinde seziledi. Kórkem dialog, monologlardıń kópligi, qosıq testleriniń xalıq namalarına ılayıq jazılıwı nátiyjesinde pesa qaraqalpaq tamashagóylerin ózine kóp tartadı. Bul 20-30 jıllardaǵı jańa janr bolgan qaraqalpaq xalıq dóretpesiniń xalıqlıq iskusstvo dástúriniń ılayıqlı tásiriniń ayqın mısalı boladı. Qaraqalpaq muzıkalı draması óziniń payda bolıw hám qáliplesiw basqıshında muzıkalıq derekti usılay xalıq dóretpesinen, qaraqalpaq klassik shayırlarınan aldı. Pesada sada haqıyqatlıq, gumanistlik oy, joqarı adamgershilik tárepdarları Qojan, Baǵdagúl, Sámeke, Názigúl, Aymereke, Mátirzalar biri-birinen xarakterleri, psixologiyaları jaǵınan ajıralıp turadı. Sonday-aq jeke mápi ushın gúresiwshi, ómirde jasawdıń mánisi baylıq hám házlikte dep biliwshi Shámshet bolıs, Máteke, Oyaz obrazları sheber, kórkem shınlıq tiykarında dóretilgen.

S.Májitovtıń "Sońǵı selteń" pesası Qaraqalpaqstandaǵı puxaralar urısına arnalıp jazılǵan edi. Ol qaraqalpaqlardıń ótken ómirine baylanıstırıp "Tazagúl" ("Qara júrekler") degen pesa jazıp edi, biraq bul tásirli pesa jeke adamǵa sıyınıwshılıqtıń aqıbetinde saxnadan alıp taslandı.

S.Májitov qaraqalpaq dramaturgiyasınıń payda bolıwı hám qáliplesiwine úlken úles qostı. Á.Ótepovtıń dramaturg bolıp jetilisiwine kóp járdem etti. Ol qaraqalpaq xalıq melodiyasın jaqsı bilgen, óziniń hám Á.Ótepovtıń pesalarına namalar jazǵan.

S.Májitov óziniń shayırlıq ónerin qaraqalpaq xalıq shayırlarınıń úlgisin úyreniw, olardıń qosıq úlgisinde shıǵarmalar jazıwdan basladı. Óziniń ádebiy xızmeti menen daslep qaraqalpaq xalıq shayırlarınıń biri sıpatında tanılıp, jazba ádebiyattıń iri wákili dárejesine kóterildi. Degen menen S.Májitovtıń dóretiwshilik ósiw jolında biraz qarama-qarsılıqlar, tásirsiz jazılǵan shaǵarmalar ushırasadı.