Seyfulǵábit Májitov

Seyfulǵábit Májitov
Tuwılǵan sáne	1867
Qaytıs bolǵan sáne	1938

Seyfulǵábit Májitov (1869-1938) kóp jıllıq dóretiwshilik xızmeti menen qaraqalpaq ádebiyatında úlken shayır, dáslepki dramaturg, prozanı baslawshılardıń biri sıpatında tanıla aldı. Sonıń menen birge ol jurnalist, pedagog, awdarmashı retinde de belgili. Sonlıqtan onıń dóretiwshiligi hár tárepleme keń hám bay. Dáslepki qaraqalpaq mektepleriniń bir qatar oqıw quralların, birinshi qaraqalpaq álipbesin dúziwshisi S.Májitov bolıp esaplanadı. Ol ásirler dawamında xalıq ómiri menen ajıralmas baylanısta jasap kiyatırǵan qaraqalpaq ádebiyatın, tatar, rus ádebiyatların súyip úyrendi.

Ómiri hám miynet jolı

S.Májitov 1869-jılı Qazan guberniyasınıń Arsha rayonı Órtem awılında jarlı diyqan shańaraqta tuwılǵan. Seyfulǵabittiń ákesi Májit Ábdulrákip ulı óz shańaraǵın asharshılıqtan aman saqlaw ushın ushın tuwılǵan awılın taslap, Rossiyanıń shıǵısına qaray kóshedi.1880-jili Aqtóbege kelip qonıs basadı. Ózi ushın qolaylı kásip izlegen Májit Orenburg-Aqtóbe-Besqala arasında kárwan qatnatıwshı sawdagerlerdiń birine jallanıp isleydi. Solay etip kárwan menen birge Ústirt arqalı birinshi ret Besqalanıń biri Qońıratqa keledi. Qońıratta Tallıq boyındaǵı Kúlen awılına qonıs basadı. Onın baslawısh bilimge iye sawatlı 15 jasar balası Seyfulǵábit Kúlenniń úy xızmetine qabıl etiledi. Ol esapshı, járdemshi báshir xızmetlerinde isleydi. 1912-jılı Qońırat qalasına kóship keledi. Bul jerde ol jańa tiptegi muǵallimler menen tanısadı. Rossiyada tatar tilinde shıǵatuǵın gazeta-jurnallardı aldırıp oqıp turadı. S.Májitov úzliksiz oqıp, úyrenip barıwı nátiyjesinde dunyadaǵı har qıylı tariyxıy waqıyalardan, Rossiya turmısınan, birinshi dúnya júzilik urıstıń barısınan, el ishindegi háreketlerden xabardar bolıp turadı.

XX ásirdiń 20-jıllarına shekem qaraqalpaq miynetkeshleri derlik sawatsız, jańa muǵallim kadrları jetispeytuǵın bolǵanlıqtan burınǵı kadrlar arasınan uqıplı progressiv toparın muǵallim etip tayarlaw máqsetinde kópshilik jaslar 1920-jılı Xiywada ashılǵan muǵallimler tayarlaw kursına oqıwǵa jiberildi. Bul kurstı tamamlaǵan S.Májitov Qońırat okruglik bilimlendiriw bóliminiń baslıǵı bolıp isledi. S.Májitov 1924-jılı Orta Aziya xalıqlarınıń ana-tilinde oqıw kitapların dúziwge qatnasıw ushın Tashkentke shaqırılıp, oǵan qaraqalpaq tilinde oqıw kitapların dúziw wazıypası tapsırıldı. Ol Tashkentte 1925-26 jılları usı kitaplardı jazıw menen shuǵıllanadı hám qaraqalpaq tilinde dáslepki «Álipbe» (1925), «Egedeler sawatı» (1925) hám «Oqıw kitabı» (1925) sabaqlıqların dúzedi. Bul kitaplap bilim hám tárbiya beriwde dáslepki oqıw quralı retinde úlken áhmiyetke iye boldı. Ol 1925-jılı Xorezm Xalıq respublikasınıń «Qızıl bayraq» ordeni menen sıylıqlanadı. S.Májitov bunnan keyin Qaraqalpaqstannıń sol waqıttaǵı orayı Tórtkúlge jumısqa shaqırıladı, ol «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında juwaplı xatker bolıp xızmet etedi. 1932-1934-jılları Qıpshaq rayonında suw xojalıǵı boliminde, 1934-jılı Tórtkúlde úlketanıw muzeyinde jumıs isleydi. 1935-37 jıllar onıń ómirinde bir qansha awır jıllar boldı. 1937-jılı jeke adamǵa sıyınıwshılıq dáwiriniń qurbanı bolıp, nahaqtan «xalıq dushpanı» dep qamaladı hám 1938-jılı 69 jasında qaytıs boladı.

Dóretiwshiligi

Poeziyası

S.Májitovtıń qaraqalpaq folklorın, klassikalıq ádebiyatın rus, tatar, ózbek basqa da tuwısqan xalıqlar ádebiyatın, miynetkesh xalıq turmısın bir qansha jaqsı biliwi, poeziyaǵa bolǵan qızıǵıwshılıq onı XX ásirdiń dáslepki jıllarında-aq shayır bolıp jetilisiwine alıp keldi.

S.Májitovtıń dáslepki poeziyalıq shıǵarmaların tiykarınan jámiyetlik-siyasiy lirika, filosofiyalıq lirika hám tımsallar dep úshke bólip qaraw múmkin. Onıń dáslepki qosıqlarına «Gúzde sharwa» , «Jalqaw diyqanǵa», «İniyat bolısqa», «Ne jaman», «Doslıq paydası», «Ǵamıń bar», «Báhár paslı», «Qıs», «Jerdi bejer», «Dárkar», «Jigit» taǵı basqa qosıqları kiredi. «Jalqaw diyqanǵa» qosıǵında :

Sharbaǵıń tap-taqır jatqanıń qalay
Urańda ǵálleń joq qabıń da solay
Qarızıń atıńdı aldı jayǵa qaramay,
Abıray barda uyqıńdı ashsań bolmay ma
Uyiń tur qıysayıp tek jıǵılmaǵa,
Sandıǵın qaqpaqsız otın bolmaǵa
Endi waqıt keldi bir oylanbaǵa
Abıray barda uyqıńdı ashsań bolmay ma

Shayır bunda jarlı diyqan tárepinde turıp, bul arqalı miynetkesh xalıq turmısın, onıń arzıw-ármanların, keleshekke isenimin, abadan turmıs ushın umtılıwshılıǵın sáwlelendiredi. Onıń «Máhál degen ne», «Márt jaqsı», «İnan makkam», «Kesh bolmasın», «İlingen bar», «Tiri qorqaq», «Óner» usaǵan filosofiyalıq mazmundaǵı qosıqlarında Abdulla Toqay, sonday-aq Shıǵıs klassikleri Ájiniyaz, Berdaq, Maqtumqulı, Nawayı, Fizulı, Omar Hayyam shıǵarmalarınıń progressivlik dástúriniń unamlı tásiri, qaraqalpaq folklorı, xalıq danalıǵın ózine tereń ózlestirgenligi seziledi. S.Májitovtıń «Márt jaqsı» qosıǵı menen Berdaqtıń «Jaqsıraq» qosıǵın salıstıra oqıw Berdaq poeziyasın dawam ettiriwdiń novator úlgisin ashıwǵa mısal bola aladı.

Burıngı qaraqalpaq ádebiyatı, satira hám yumorǵa qansha bay bolsa da onıń janrlıq formalarının biri tımsallar onshelli kóp emes. Ádebiyatımızda tımsalshılıqtıń payda bolıw hám qáliplesiw procesin bir jaǵınan qaraqalpaq folklorına, klassikalıq ádebiyatına, ekinshi jaǵınan rus hám basqa tuwısqan xalıqlar ádebiyatınıń tásirine baylanıslı dep esaplawǵa boladı.

Bunda S.Májitovtıń «Úsh balıq», «Altın jegen bóri», «Túlki menen Qaplan», «Birlik paydası», «Nadan molla» usaǵan bir qansha tımsallardı dóretiwi bul janrdıń ádebiyatımızda belgili forma retinde 20-jıllarda qálipleskenin kórsetedi. Shayırdıń tımsalları tásirli turmıslıq epizodlar tiykarında nadanlıqtı, ala awızlıqtı, maqtanshaqlıq hám gódeklik usaǵan adamgershilikke zıyanlı kórinislerdi áshkaralaydı, kópshilikti óner úyreniw, sanalı bolıw, birlik penen is etiw, kishi peyillik hám mártlik usaǵan gumanistlik qásiyetlerdi iyelewge shaqıradı.

S.Májitovtıń ádebiy xızmeti tiykarınan xalıqtıń kúndelikli ómirin, arzıw-ármanların, baxıtlı turmıs ushın umtılıwshılıǵın súwretleytuǵın siyasiy-jámiyetlik, filosofiyalıq lirikadan tárip aytıs, satiralıq qosıqlardan ibarat boldı. Folklor S.Májitovtıń tiykargı oqıw, úwreniw mektebi boldı. Sonlıqtan onıń dáslepki kópshilik qosıqları xalıq poeziyası úlgisinde jazılǵan.

S.Májitovtıń poeziyası óziniń jazǵan oqıw kitaplarında, yaǵnıy «Álipbe», «Egedeler sawatı» kitaplarında, 1930-jılı shıqqan «Qaraqalpaq ádebiyatı jıyıntıǵı» toplamında, «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında, «Qızıl muǵallim» jurnalında basılıp shıqtı. S.Májitovtın biraz qosıqları «Qopalı» degen ádebiy laqap penen daǵazalandı. Onıń «Erkinlik tańı», «Erkinlikti kúsew», «Shıraylı zaman», «Harıp edik» usaǵan qosıqları 20-jıllardaǵı poeziyaǵa qosqan úlesi boldı. Bul shıgarmalardaǵı jańalıq olardıń revolyuciyalıq motivinde emes, al shayırdın sheberlik penen jańa zamandı jańasha jırlay biliwinde, mazmundı kórkem detallar arqalı asha alıwında boldı.

Sallanıp aldında qızıl tuw turǵan,
Tań menen jaltırar, altın puw urǵan,
Hámme ashıq atqan tańǵa umtılǵan,
Umtıldı, bárshe xalıq, bizge ne boldı.

Tábiyat qubılısı bolǵan «Tań» keń túrdegi jámiyetlik qubılıstıń metaforası sıpatında qosıqtıń kórkemliligin támiynlewge qatnastırılǵan.

Lirikalıq qaharman júregindegi qaraqalpaq miynetkeshleriniń ótkendegi turmısına ayanısh, jańa zaman haqqındaǵı oy-sezimler, hayal-qızlar erkinligi, ilim-bilim iyelew, hadal miynet islew hám t.b. jámiyetlik-siyasiy qubılıslar shayır poeziyası tematikasınan orın aldı. S.Májitovtıń 20-jıllardaǵı dóretiwshiliginde didaktikalıq qosıqlar belgili orındı iyeleydi. Didaktikalıq qosıqlarında shayır qaraqalpaq folklorınıń, klassik poeziyasınıń eń jaqsı dástúrlerin dawam ettirdi. Xalıq danalıǵınan sheber paydalandı. Shayırdıń ulken jańalıǵı qaraqalpaq poeziyasında filosofiyalıq qosıqlar jazıwdı baslap berdi. Bul dáwirdegi poeziyadan shayır dóretiwshiliginiń taǵı bir xarakterli ózgesheligi xalıqlıq motivinde, muzıkalılıǵınıń kúshliliginde, bántlerdiń aqırǵı qatarlarınıń belgili bir uyqasqa jámlenip sulıw formanı payda etiwinde dewge boladı. Lirikada dramalıq elementlerdiń keń qollanılıw qubılısı S.Májitov dóretiwshiliginde de azlap gezlesedi. Dramalıq elementler ritorikalıq soraw túrinde «Erkinlik tańı», «Diyxanǵa is battı ma» qosıqlarında sonday-aq tımsallarında, balalarga arnalǵan qosıqlarında gezlesedi.

Balalar ushın bahalı shıǵarmalar dóretiwde qaraqalpaq ádebiyatında 1920-30 jıllarda S.Májitov úlken orın tuttı. S.Májitovtıń balalarǵa arnap «Oqıw basqa, oyın basqa», «Jaslarǵa», Oqıwǵa kel», «Paydasın biliw», «Atalar ay», «Óner bilim», «Hal soraw», «Balalarǵa», «Taza jıl», «Tórt máwsim», «Tuwrılıq hám qalpallıq», «Quslar keldi», «Oqıwdandur» hám t.b. qosıqların jazdı. Ol balalar qosıqlarında jaslardı oqıwǵa, bilim alıwǵa, xalıqqa hadal xızmet etiwge úyretedi. Ótken ásirdiń 20-jılları qaraqalpaq tariyxında balalardıń jańasha tıyanaqlı bilim alıwı menen baylanıslı bolganlıǵı hámmemizge málim. Bul jámiyetlik-siyasiy, tariyxıy áhmiyetke iye bolǵan qubılıs S.Májitov dóretiwshiliginde de óz kórinisin taptı.

Aldıńda tuwǵan turǵanda,
Bilim bazarın qurǵanda,
Dalbay bılǵap shaqırǵanda
Aq suńqarday iliwge kel.

Qosıq qatarları kúnniń áhmiyetli máselesin sóz etiwi menen ǵana emes, al ideyalıq mazmundı kórkemliktiń shártleriniń biri bolǵan kórkemlew qurallarınıń («bilim bazarı», «dalbay bılǵaw», «aq suńqarday iliwge kel») járdeminde sáwlelendiriwi menen de itibarǵa ılayıqlı. S. Májitovtıń lirikalıq qosıqlarında tábiyattı súwretlew kórkem jazıldı. Balalar ushın jazgan qosıqlarında da tábiyat kórinisi, tuwılǵan eldiń tábiyatına tereń súyiwshilik tásirli ashıp berildi. S.Májitov dóretiwshiligi qaraqalpaq balalar ádebiyatınıń payda bolıwı hám qáliplesiwinde áhmiyetli orın tuttı.

S.Májitov ullı tımsalshı İ.A.Krılovtıń bir qatar shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarıp bastırıp shıǵardı. Avtordıń «Aqquw, shayan hám shortan», «Maymıl menen ayna», «Diyqan menen maymıl» h.t.b. tımsallarının qaraqalpaq kitap oqıwshılarınıń arasında keńnen málim bolıwında S.Májitovtıń xızmeti úlken.

Prozası

S.Májitov xalıq shayırlarınıń tariyxıy shıǵarmalar dóretiw jolı menen qaraqalpaqlardıń ótken ómirinen «Harıp ediń», «Bolıp ótti» degen tariyxıy jırların jazdı. Bul shıǵarmalarınıń tiykarǵı mazmunın jańa ómirge jańasha kózqaras, bilim mádeniyattı iyelewge shaqırıq, hayal-qızlardıń baxıtlı ómiri quradı.

1920-jılları S.Májitovtiń bir qatar kishigirim gúrrińleri menen anız-ápsanaları «Oqiw kitabı» nda (Tashkent, 1925) basılıp shiǵadı. Jazıwshinıń dáslepki gúrrińleri folklorlıq mazmunnıń basım keliwi hám násiyatgóylik úlgisinde jazılıwına qaramastan, házirgi dáwir qaraqalpaq prozasınıń payda bolıwı hám qáliplesiwinde áhmiyetli orın tutadı. S.Májitovtiń gúrrińleriniń tematikasında úlkenlerdi húrmet etiw, kishkenelerge ģamxorlıq kórsetiw, miynetti qádirlew máseleleri kóterilgen. «Bórik», «Ayzada menen Qánigúl», «Túsimpaz bala», «Ata menen bala», «Tákabbırlıq», «Kúlmegeysiz ģarrıģa» h.t.b. gúrrińlerinde balalardıń jas hám jeke ózgesheliklerine tereń itibar beredi.

Pyesaları

S.Májitovtıń ádebiy xızmetiniń joqarı ideyalıq, kórkem sheberlik, tematikalıq, janrlıq jaqtan en bir rawajlanǵan dáwiri XX ásirdiń 20- 30 jılları boldı. Tatarsha pyesalardıń dúzilisi menen burınnan tanısqan, tatar tilinde qoyılǵan spektakllerdi kórgen hám jazıwshılıq uqıbına iye S.Májitov jergilikli tamashagóylerge óz turmısınan alınǵan pyesalardı kórsetiw zárúrliginen kelip shıǵıp qaraqalpaqsha pyesalar jazıwǵa qol urdı. Onıń kóplegen kishi kólemdegi pyesaları 1920-24 jıllarda Qońırat háweskerleriniń dramtruppalarında qoyılıp turdı. Bul pyesalarınıń bir qatarlarınıń túp nusqası saqlanıp qalmadı, ayırımları sońǵı jılları dóretilgen kópshilikke málim pyesalarına tiykarǵı material boldı.

S.Májitovtıń 20-jıllardıń ekinshi yarımında jazılǵan «Ernazar alakóz» (1926), «Sabaq», «Jigit boldıq», «Sońǵı selteń» (1928) pesaları ádebiyatımızdaǵı dáslepki eń iri dramalıq shıǵarmalar qatarına kiredi. «Ernazar alakóz» pyesasında 1856-jılı Xiywa xanına qarsı qaraqalpaq xalqınıń qaharmanı Ernazar alakóz basshılıǵındaǵı gúres sáwlelendirilgen.

«Baǵdagúl» (1934) pyesası tamashagóyler tárepinen kútá qızıǵıwshılıq penen kútip alındı. Bul pesa saxnaǵa 40 tan aslamıraq qoyıldı. Pyesada jigit-qızlardıń óz muhabbatına erisiw jolındaǵı gúresiwleri, ómirdegi ushırasıw múmkin bolǵan keskin qarama-qarsılıqlar qaharman obrazları arqalı sheber ashıp berilgen. Pyesanıń kompoziciyasında avtordıń sheberligi kartinalardıń, aktlerdiń qoyılıw orınlarında, dekoraciyalardıń jiyi ózgerip turıwın talap ete bermeytuǵın dárejede qurılıwında, hárbir kartinanıń bay háreket, tartıslı waqıyalar menen támiyn etiliwinde seziledi. Kórkem dialog, monologlardıń kópligi, qosıq testleriniń xalıq namalarına ılayıq jazılıwı nátiyjesinde pyesa qaraqalpaq tamashagóylerin ózine kóp tartadı. Bul 20-30 jıllardaǵı jańa janr bolgan qaraqalpaq xalıq dóretpesiniń xalıqlıq óner dástúriniń ılayıqlı tásiriniń ayqın mısalı boladı. Qaraqalpaq muzıkalı draması óziniń payda bolıw hám qáliplesiw basqıshında muzıkalıq derekti usılay xalıq dóretpesinen, qaraqalpaq klassik shayırlarınan aldı. Pyesada sada haqıyqatlıq, gumanistlik oy, joqarı adamgershilik tárepdarları Qojan, Baǵdagúl, Sámeke, Názigúl, Aymereke, Mátirzalar biri-birinen xarakterleri, psixologiyaları jaǵınan ajıralıp turadı. Sonday-aq jeke mápi ushın gúresiwshi, ómirde jasawdıń mánisi baylıq hám házlikte dep biliwshi Shámshet bolıs, Máteke, Oyaz obrazları sheber, kórkem shınlıq tiykarında dóretilgen.

S.Májitovtıń «Sońǵı selteń» pyesası Qaraqalpaqstandaǵı puqaralar urısına arnalıp jazılǵan edi. Ol qaraqalpaqlardıń ótken ómirine baylanıstırıp «Tazagúl» («Qara júrekler») degen pesa jazıp edi, biraq bul tásirli pyesa jeke adamǵa sıyınıwshılıqtıń aqıbetinde saxnadan alıp taslandı.

S.Májitov qaraqalpaq dramaturgiyasınıń payda bolıwı hám qáliplesiwine úlken úles qostı. Á.Ótepovtıń dramaturg bolıp jetilisiwine kóp járdem etti. Ol qaraqalpaq xalıq melodiyasın jaqsı bilgen, óziniń hám Á.Ótepovtıń pyesalarına namalar jazǵan.