Sulayman Baqırǵaniy
| Tuwılǵan sánesi | 1091 |
|---|---|
| Qaytıs bolǵan sánesi | 1186 |
XII ásirdegi sufistlik taliymattıń kórnekli wákillerinen biri bolǵan Sulayman Baqırǵaniy shama menen 1123-jılı Xorezmniń Baqırǵan awılında tuwıldı. Ol 1186-jılı qaytıs bolǵan. Alımlar Sulayman Baqırǵaniydiń payǵambar jasında qaytıs bolǵanlıǵın shamalay otırıp tuwılǵan jılı haqqındaǵı pikirdi shamalaydı. Ol Xoja Axmet Yassawiydiń eń sadıq shákirtleriniń biri bolǵan.
Sulayman Baqırǵaniydıń jerlengen jeri Qońırat penen Moynaq qalasınıń ortalıǵında. Házirde káramatlı "Hákim ata" atı menen atalǵan úlken áwliyeshilik bolıp esaplanadı.
Sulayman Baqırǵaniy qosıqları eski túrki tilindegi Qıpshaq dialektinde jazılǵanlıǵı ushın da xalıq sóylew tiline ádewir jaqın. Oqıw ushın oǵada túsinikli. Mısalı:
Hár kimdi kórseń Xızır bil,
Hár túndi kórseń Qádir bil.
degen qosıq qatarlarında úlken hikmet bar. Bunıń eń baslı mánisi adam balasının, óz háddinen aspay kishi peyil bolıwı, yaǵnıy hár qanday adamǵa mensinbey qarawshı bolma, sebebi hár adamnın, da ózine jarasa qádir qımbatı boladı. Sonıń ushın da olardı joqarı mártebeden turıp sına. Al hár ótken kún hám túnlerińe shúkirshilik etip, hárbir túnniń ózin "Qádir tún" kórgendey sezgeyseń - deydi.
Sonın, menen birlikte ol óz qosıǵı arqalı óz dáwirine bolǵan kóz-qaraslarında ashıq-aydın aytadı. Yaǵnıy hár qanday adamnıń isenimge baǵıshlanǵan óz dárti bolıwı kerek, - deydi. Mısalı:
Dawa tilsim sanı joq, ıshqısızdıń janı joq,
Dártsizlerge dawa joq, táwibimnen soradım men.
Negizinen Allatalanı shın kewlinen súyiwge baǵıshlanadı. Bul jaǵday onıń tómendegi ǵázzel báyitlerinde oǵada ayqın kerinedi. Mısalı:
Qul Sulayman sózlerdi, sırın xalıńtan giznedi,
Suwretsizdi izledi, kerek diydar kersem men.
Demek onıń "suwretsizdi izlewi" Allatalanı izlewi, onıń jolında ózin pidá etpekshi bolǵanlıǵında seziledi.
Sulayman Baqırǵaniy bulardan tısqarı "Aqırzaman" hám "Biybi Máryam" qıssalarında jazǵan. "Aqırzaman" qıssasınıń aytıwına qaraǵanda: "Aqıyırdıń waǵında adamlar hadal-haramdı ayıra almay buzılıp ketetuǵını, alımlardıń aynıwı, er hám hayallardıń buzıqlıqqa jol qoyıwı, Tájjaldıń Rum hám Xorasanǵa bolǵan saparı, İysannıń Tájjaldı óltirip Mádiydi imam etiwi, dúnyanıń apatshılıǵına sebepshi bolǵan Yajujdiń payda bolıwı, İsrafıl qırǵınınıń kelip shıǵıwı, Ázireyildiń óz janın ózi alıwı, Kekte tek qudadan basqa tiri jannıń qalmawı, adamlardıń qaytadan tiriliwi, Qudanıń dostı Muhammed payǵambardıń óz úmmetlerine bolǵań ǵamxorlıǵı haqqında sóz boladı.
Al Biybi Máryam" qıssasında Máryam degen hayaldan atamız İysanıń tuwılıwı, Allatalanıń oǵan "İnjil" kitabın inám etiwi, onda sonday káramatlardıń payda bolıp kózsizlerge kóz, mayıplarǵa ayaq-qol inám etiw qúdiretiniń bolǵanlıǵı haqqında aytıladı.