Kontentke ótiw

Ufa

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya
Ufa

Ufa
Bayraq
Ufa
Gerb
54°43′34″N 55°56′51″E / 54.72611°N 55.94750°E / 54.72611; 55.94750
Aymaq túriQala
MámleketRossiya
RespublikaBashqurtstan
Hákimiyat
 • Qala okrugı baslıǵıRatmir Mavliev
Dúzilgen waqtı1574
Qashannan berli1586
Jer maydanı707.93 km²
Xalıq sanı
 (2016)
1 121 429 adam
Waqıt zonasıUTC+5
Telefon kodı+7 347
Pochta indeksi450000–450999
Websaythttp://ufacity.info
Ufa kartada
Ufa
Ufa

Ufa (russha: Уфа; Úlgi:Lang-ba) — Rossiyadaǵı Bashqurtstan Respublikasınıń paytaxtı hám eń iri qalası. Qala Belaya hám Ufa dáryalarınıń qosılǵan jerinde, Bashqurtstannıń oraylıq-arqa bóliminde, Qubla Ural tawlarınıń batısındaǵı Ufa platolarında jaylasqan. Xalqınıń sanı 1,1 millionnan aslam adamdı quraydı[1]. Ufa Rossiyadaǵı xalıq sanı boyınsha onınshı, al Volga boyı federal okrugında tórtinshi iri qala esaplanadı.

Qalanıń tiykarı 1574-jılı Ivan Grozniydiń buyrıǵı menen usı jerde qala qurılǵanda salınǵan. 1865-jılı Ufa guberniyası Orenburg guberniyasınan bólinip shıqqanda, Ufa onıń orayı boldı. XX ásirdiń baslarında qala xalqı tez óse basladı.

Búgingi kúnde Ufa ekonomikasınıń tiykarın neftti qayta islew, ximiya hám mashinasazlıq sanaatı quraydı. Qalada «Bashneft» neft kompaniyasınıń hám onıń birneshe filiallarınıń shtab-kvartiraları jaylasqan. Ufa — etnikalıq jaǵdan hár túrli qala bolıp, bunda bashqortlar hám tatarlar kópshilikti quraydı, biraq ruslar xalıqtıń eń úlken bólegin iyeleydi. Qalada Bashqurtstan mámleketlik universiteti, Ufa mámleketlik aviaciya texnikalıq universiteti hám Ufa mámleketlik neft texnikalıq universiteti sıyaqlı birneshe joqarı oqıw orınları bar. 2015-jılı qalada BRICS toparı hám Shanxay Sheriklik Shólkeminiń sammitleri bolıp ótken.

Etimologiya

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

«Ufa» ataması qala boyında jaylasqan Ufa dáryasınan alınǵan, biraq dárya atamasınıń kelip shıǵıwı boyınsha hár túrli pikirler bar. Rus lingvisti Aleksandr Matveyev bul atamanıń kelip shıǵıwın iran tillerindegi «ap» (suw) sózi menen baylanıstıradı[2].

Bashqurt tilinde qala atamasınıń jazılıwı (ӨФӨ) ózgeshe bolǵanlıǵı sebepli, xalıq arasında onı «Úsh buralma» (City of Three Screws) qalası dep te ataladı[3].

Tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ufa átirapınıń dáslepki tariyxı paleolit dáwirine barıp taqaladı[4]. Shamanen V-XVI ásirler aralıǵında Ufa ornında orta ásirlerge tán qala bolǵan. 1367-jılǵı aǵa-ini Piccigano kartalarında hám 1375-jılǵı Katalon atlasında Belaya dáryası boyında Pascherti (Bashqurt) dep atalǵan xalıq punkti belgilengen. 1554-jılǵı Jerard Merkator kartasında da bul atama ushıraydı. Francuz shıǵıstanıwshısı Anri Kordye Pascherti qalasınıń ornı házirgi Ufa qalasına sáykes keletuǵınlıǵın aytqan[5].

Ibn Xaldun bul qalanı Altın Ordanıń eń iri qalalarınıń biri retinde «Bashqurt» dep ataǵan. XVIII ásirdegi rus tariyxshısı Pyotr Rychkov ruslar kelmesten aldın bul jerde úlken qala bolǵanlıǵın jazǵan.

1574-jılı Ivan Grozniydiń buyrıǵı menen házirgi Ufa ornında qala qurıldı hám dáslep ol jaylasqan tóbeshiktiń atı menen «Tura-Tau» dep ataldı[6]. 1574-jıl házirgi waqıtta Ufanıń rásmiy qurılǵan jılı dep esaplanadı[7]. 1586-jılı oǵan qala mártebesi berildi.

1781-jılı jeke Ufa guberniyasınıń orayı bolıwdan aldın, bul qala bashqurt jerleri menen birge Orenburg gubernatorlarınıń qaramaǵında bolǵan. 1802-jılı Ufa qalası pútkil Orenburg guberniyasınıń jańa orayı boldı.

1870-jılı Belaya dáryası boyınsha suw jolınıń hám 1890-jılı Samara-Zlatoust temir jolınıń ashılıwı qalanı Rossiya imperiyasınń Evropa bólimi menen baylanıstırdı hám qalanıń jeńil sanaatınıń rawajlanıwına túrtki boldı.

Ekinshi jer júzilik urıs jıllarında Sovetler Awqamınıń batıs bólimlerindegi kóplegen sanaat kárxanaları Ufaǵa kóshirildi. 1989-jıl 4-iyunda qalanıń qasında iri Ufa temir jol apatı júz berip, 575 adam qaytıs boldı.

2015-jıl 9-10-iyul kúnleri Ufada BRICS hám Shanxay Sheriklik Shólkeminiń sammitleri bolıp ótti[8].

Bilimlendiriw hám pán

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Bashqortostan mámleketlik universitetiniń tiykarǵı korpusı

Qaladaǵı áhmiyetli bilimlendiriw mákemeleri:

Ilimiy mákemeler:

Xalıqaralıq baylanıslar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ufanıń tuwısqan qalaları qatarına tómendegiler kiredi[9]:

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ «RUSSIA: Privolžskij Federal'nyj Okrug: Volga Federal District». City Population.de (2020-jıl 4-avgust). Qaraldı: 2020-jıl 20-oktyabr.
  2. ↑ Matveyev, Aleksandr (2008). "Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург". Socrates: 294–296.
  3. ↑ «Yandex». sso.passport.yandex.ru. Qaraldı: 2025-jıl 23-fevral.
  4. ↑ «Официальный сайт Администрации города Уфы». www.gorodufa.ru.
  5. ↑ «Mercator and Hondius (loth Ed., 1630) and N. Sanson (1650) show Jorman on the south of the Kama R., Pascherti in the position of Ufa, the present head-quarter of the Bashkirs, Sagatin ( = Fachatim of the text) at the head of the Ufa River, Marmorea on the Bielaya south of Ufa». — Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Chʻeng-wen Publishing Company, 1967. Henri Cordier
  6. ↑ «History of Ufa :: Regions & Cities :: Russia-InfoCentre». www.russia-ic.com.
  7. ↑ Official website of Ufa. Brief Information About Ufa
  8. ↑ «西甲在线观看免费观看-网友分享». www.ufa2015.com. 2018-jıl 8-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 15-iyul.
  9. ↑ «Какие у Уфы есть города-побратимы и чем выгодна эта дружба?» (ru). aif.ru. Ufa (2019-jıl 11-iyun). Qaraldı: 2020-jıl 3-fevral.

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Úlgi:Bashqurtstan Úlgi:Rossiya respublikalarınıń paytaxtları

«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Ufa&oldid=212120» saytınan alınǵan