Zair

Zair^{[lower-alpha 1]}, rásmiy túrde Zair Respublikası^{[lower-alpha 2]}, 1971-jıldan 1997-jılǵa shekem Oraylıq Afrikada bar bolǵan mámleket edi. Ol maydanı boyınsha Sudan hám Aljirden keyin Afrikadaǵı úshinshi eń úlken mámleket hám 1965-jıldan 1991-jılǵa shekem dúnyadaǵı 11-eń úlken mámleket bolǵan. 23 millionnan aslam xalqı menen Zair Afrikadaǵı eń kóp xalıqlı frankofon (francuz tilinde sóylesiwshi) mámleketi bolǵan. Suwıq urıs dáwirinde Zair Batıs mámleketleri, ásirese AQSh ushın Sovet tásirine qarsı turıwda strategiyalıq áhmiyetke iye edi. AQSh hám onıń awqamasları kommunizmniń tarqalmawı ushın Mobutu rejimine (1965–1997) áskeriy hám ekonomikalıq járdem berip otırdı, bul bolsa AQShtıń Afrikadaǵı iskerliginde onı tiykarǵı oyınshıǵına aylantırdı.

Mámleket Mobutu Sese Seko hám onıń «Revolyuciyalıq xalıq háreketi» tárepinen basqarılǵan bir partiyalı totalitar hám avtoritar áskeriy diktatura bolǵan. Zair 1965-jılı Mobutu hákimiyetti iyelegen áskeriy awdarıs nátiyjesinde, Belgiyadan ǵárezsizlik alǵannan keyingi bes jıllıq siyasiy turaqsızlıqtan (Kongo krizi) soń ornatıldı. Zair kúshli oraylasqan konstituciyaǵa iye bolıp, shet el aktivleri millilestirildi. Bul dáwir geyde Ekinshi Kongo Respublikası dep te ataladı.

Mobutu basshılıǵında mámleketti Belgiya Kongosı koloniyalıq dáwiriniń tásirinen tazalaw boyınsha keń kólemli «Authenticité» kampaniyası da baslandı. Suwıq urıs tamamlanǵandan keyin Amerika járdeminiń toqtatılıwı sebepli hálsiregen Mobutu 1990-jılı ózgerislerdi qanaatlandırıw ushın jańa respublika járiyalawǵa májbur boldı. Zair qulawı qarsańında keń tarqalǵan tanıs-bilislik, korrupciya hám ekonomikalıq qáteler menen xarakterlendi.

Zair 1990-jılları Ruanda genocidinen keyin mámlekettiń shıǵıs bólimleriniń turaqsızlanıwı hám etnikalıq zorlıq-zombılıqtıń artıwı nátiyjesinde quladı. 1996-jılı AFDL quraldı toparı baslıǵı Loran-Dezire Kabila Mobutuǵa qarsı xalıqlıq kóteriliske basshılıq etti. Kóterilisshiler batısqa qaray ilgerilegen sayın, Mobutu mámleketten qashtı hám hákimiyetti Kabila kúshlerine qaldırdı. 1997-jılı mámlekettiń atı Kongo Demokratik Respublikası bolıp qayta tiklendi; Mobutu tórt aydan az waqıt ótkennen Marokkoda súrginde qaytıs boldı.

Etimologiya

Mámleket atı — Zaïre — Kongo dáryasınıń atından kelip shıqqan bolıp, portugal tilindegi Zaire sózinen alınǵan. Bul óz gezeginde Kikongo tilindegi nzere o zadi («dáryalardı jutatuǵın dárya») sózinen kelip shıqqan^[1]. XVIII ásirde inglis tilinde «Congo» sózi áste-aqırın «Zaire» sóziniń ornın basa basladı hám XIX ásir ádebiyatında «Congo» sózine kóbirek artıqmashlıq berildi, biraq jergilikli xalıq tárepinen qollanılatuǵın (yaǵnıy portugalsha qollanıwdan kelip shıqqan) «Zahir» yamasa «Zaire» atamaları da jıyi ushırasıp turdı^[2].

Tariyxı

Baslı maqala: Kongo Demokratik Respublikası tariyxı

Mobutu

1965-jılı 1960-jıldaǵıday Kongo-Leopoldvilde (burınǵı Belgiya koloniyası) prezident hám parlament arasındaǵı hákimiyattı bóliwi mámleketti turaqsızlıqqa alıp keldi^[3]. Jozef-Dezire Mobutu jáne hákimiyattı iyeledi^[3]. Birinshi rettegiden parqlı túrde, bul ret Mobutu perde artında qalmay, prezidentlikti óz moynına aldı^[3]. 1965-jıldan baslap Mobutu mámlekettiń siyasiy turmısın qadaǵalap, mámleketti birneshe márte qayta qurdı hám ózin «Millet atası» dep járiyaladı^[4]. Ol 1971-jıl 27-oktyabrde mámleket atın Zair Respublikası dep ózgertti^[5].

1970-jıllardıń basındaǵı authenticité siyasatı boyınsha zairliler evropasha atlar ornına «haqıyqıy» afrikasha atlardı qabıllawǵa májbúr boldı. Mobutu Jozef-Dezire degen attan bas tartıp, óz isimin rásmiy túrde Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu Wa Za Banga dep ózgertti, bul shama menen, «jeńisten-jeńiske qaray júretuǵın, hámmesin jeńiwshi sawashshı» mánisin bildiredi^[6].

Konstituciyalıq ózgerisler

1967-jılǵa kelip Mobutu óz húkimranlıǵın bekkemledi hám mámleketke jańa konstituciya hám bir partiyalıq sistemanı engizdi^[7]. Jańa konstituciya 1967-jıl iyunda xalıqlıq referendumǵa qoyıldı hám dawıs beriwshilerdiń 98 payızı tárepinen maqullandı^[7]. Ol atqarıwshı hákimiyattı mámleket baslıǵı, húkimet baslıǵı, qurallı kúshler hám policiyanıń bas komandiri hamda sırtqı siyasatqa juwapker bolǵan prezident qolında oraylastırıwdı názerde tuttı^[7]

Biraq eń áhmiyetli ózgeris 1967-jıl 17-aprelde Revolyuciyalıq xalıq háreketiniń (MPR) qurılıwı boldı, bul «siyasiy shólkemlesken millet»tiń payda bolıwın ańlattı^[8]. Mámleket institutları mámlekettiń tıykarı bolıwdıń ornına, mámleket endi partiyanıń tıykarı retinde anıqlanatuǵın boldı^[8]. Usılayınsha, 1967-jıl oktyabrde partiyalıq hám hákimshilik juwapkershilikler bir pútin strukturaǵa birlesip, partiyanıń róli barlıq hákimshilik organlarǵa, kásiplik awqamlarǵa, jaslar háreketlerine hám studentlik shólkemlerine tarqaldı^[8].

Totalitar keńeyiw

Mobutu Sese Seko, 1965-jıldan 1997-jılǵa shekem Zair prezidenti

«Siyasiy shólkemlesken millet» koncepciyasın haqıyqatqa aylandırıw puqaralıq jámiyeti ústinden mámleketlik baqılawdıń úlken kólemde keńeyiwin ańlattı^[9]. Bul eń dáslep jaslar toparları hám jumısshı shólkemleriniń MPR quramına kirgiziliwin bildirdi^[9]. 1967-jıl iyulda Siyasiy büro «Revolyuciyalıq xalıq háreketiniń jasları» (JMPR) shólkeminiń qurılǵanlıǵın járiyaladı^[9].

Húkimet rejimge qarsılıq kórsetiw orayı bolıwı múmkin bolǵan tarawlardı óz baqılawına alıwǵa háreket etti^[9]. Kásiplik awqam hám jaslar jetekshilerin MPR Siyasiy byurosına tayınlaw arqalı rejim bul kúshlerdi mámleket mashinasına baǵındırıwdı gózledi^[9]. Sonda da, kóplegen baqlawshılar atap ótkenindey, bul háreketlerdiń rejimge haqıyqıy qollap-quwatlawdı arttırǵanı haqqında dáliller az^[9].

Keyingi jıllarda tiykarǵı sociallıq tarawlardı ózlestiriw tendenciyası dawam etti^[9]. Hayal-qızlar awqamları, sonday-aq, baspasóz de partiya baqlawına ótkerildi, al 1971-jıl dekabrde Mobutu shirkewlerdiń hákimiyatın shekledi^[9]. Sol waqıttan baslap tek úsh shirkew tán alındı: Zairdegi Masix shirkewi, Kimbanguist shirkewi hám Rim-katolik shirkewi^[9].

Standartlar hám qısqartpalar

Zairdiń joqarı dárejeli domeni «.zr» bolǵan. Keyinirek ol «.cd»ǵa ózgertildi.^[10]

Zairdiń XOK kodı — ZAI bolıp, onı mámleket sportshıları Olimpiada oyınlarında qollanǵan. Keyinirek ol COD bolıp ózgerdi.

Eskertpeler

↑ UK: /zaɪˈɪər/, US: /zɑːˈɪər/
↑ francuz: République du Zaïre [ʁepyblik dy zaiʁ]

Derekler

↑ Forbath, Peter. The River Congo (1977), p. 19.
↑ James Barbot, An Abstract of a Voyage to Congo River, Or the Zair and to Cabinde in the Year 1700 (1746)
1 2 3 Úlgi:Harvard citation no brackets.
↑ Úlgi:Harvard citation no brackets.
↑ Kisangani, Emizet Francois; Bobb, Scott F.. Historical Dictionary of the Democratic Republic of the Congo, 3, illustrated, Historical Dictionaries of Africa, Scarecrow Press, 2009 — li, 102 bet. ISBN 9780810863255.
↑ Úlgi:Harvard citation no brackets.
1 2 3 Úlgi:Harvard citation no brackets.
1 2 3 Úlgi:Harvard citation no brackets.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Úlgi:Harvard citation no brackets.
↑ «IANA Report on Deletion of the .zr Top-Level Domain». Internet Assigned Numbers Authority. 20 June 2001. Retrieved on 11 June 2009.

Qosımsha oqıw ushın ádebiyatlar hám sırtqı siltemeler

Abbott, Peter. Modern African Wars (4): The Congo 1960–2002. Oxford; New York City: Osprey Publishing, 2014. ISBN 978-1-78200-076-1. .
Meditz, Sandra W., ed (1994). "Zaire: a country study". Zaire: a country study (4th ed.). Washington, D.C.: Federal Research Division, Library of Congress. ISBN 0-8444-0795-X. OCLC 30666705. https://www.loc.gov/item/94025092/. Úlgi:PD-notice

4°24′S 15°24′E / 4.400°S 15.400°E / -4.400; 15.400

[1] UK: /zaɪˈɪər/, US: /zɑːˈɪər/

[2] rancuz: République du Zaïre [ʁepyblik dy zaiʁ]

[3] Forbath, Peter. The River Congo (1977), p. 19.

[4] James Barbot, An Abstract of a Voyage to Congo River, Or the Zair and to Cabinde in the Year 1700 (1746)

[:0-5] 1 2 3 Úlgi:Harvard citation no brackets.

[:1-6] Úlgi:Harvard citation no brackets.

[7] Kisangani, Emizet Francois; Bobb, Scott F.. Historical Dictionary of the Democratic Republic of the Congo, 3, illustrated, Historical Dictionaries of Africa, Scarecrow Press, 2009 — li, 102 bet. ISBN 9780810863255.

[8] Úlgi:Harvard citation no brackets.

[:2-9] 1 2 3 Úlgi:Harvard citation no brackets.

[:3-10] 1 2 3 Úlgi:Harvard citation no brackets.

[:4-11] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Úlgi:Harvard citation no brackets.

[12] «IANA Report on Deletion of the .zr Top-Level Domain». Internet Assigned Numbers Authority. 20 June 2001. Retrieved on 11 June 2009.

[lower-alpha 1]

[lower-alpha 2]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]