Pát

Lingvistikada, ásirese fonologiyada, pát — bul sózdegi belgili bir buwınǵa yamasa sóz dizbegine yaki gáptegi belgili bir sózge beriletuǵın salıstırmalı pát yamasa basımlıq. Pát ádette dawıstıń kúsheyiwi hám dawıslı seslerdiń uzaqlıǵı, dawıslı seslerdiń tolıq aytılıwı hám ton ózgerisleri sıyaqlı qásiyetler arqalı payda boladı.

Pát dawıstıń kúshliligi, dawıslı seslerdiń uzınlıǵı hám dawıstıń joqarılıǵı (olar basqa lingvistikalıq funkciyalar ushın da qollanıladı) sıyaqlı keń kólemdegi fonetikalıq qásiyetler arqalı ámelge asırılıwı múmkin bolǵanlıqtan, pátti tek fonetikalıq jaqtan anıqlaw qıyın.

Sózlerdegi buwınlarǵa qoyılatuǵın pát sóz páti dep ataladı. Ayırım tillerde turaqlı pát bar, yaǵnıy derlik hár qanday kóp buwınlı sózdegi pát belgili bir buwınǵa, mısalı, sońǵı buwınnan aldıńǵı buwınǵa (máselen, polyak tilinde) yamasa birinshi buwınǵa (máselen, fin tilinde) túsedi. Inglis hám orıs tilleri sıyaqlı basqa tillerde leksikalıq pát bar, onda sózdegi páttiń ornı usılayınsha boljanbaydı, al leksikalıq jaqtan kodlanǵan. Geyde birden kóp pát dárejesi, máselen, tiykarǵı pát hám ekinshi dárejeli pát anıqlanıwı múmkin.

Túrleri

Fonema hám buwın segmentlik tillik birlikler delinip, olar sóylew aǵımınıń sızıq boylap, shınjır tárizli izbe-iz dizbeklesetuǵın bólekleri bolıp tabıladı. Sóylew  aǵımı tek ǵana segmentlik birlikler menen emes, sonday-aq suprasegmentlik birlikler menen de sıpatlanadı. Tilde suprasegmentlerdi ańlatatuǵın segmentlerden tısqarı ayrıqsha fonetikalıq birlikler joq. Suprasegmentlik birlikler mudamı anaw yamasa mınaw segmentlik birlikler arqalı júzege shıǵadı. Segmentler suprasegmentlerdi «alıp júriwshiler» boladı.

Tildegi suprasegmentlik seslik ayrıqshalıqlardı lingvistikada prosodikalıq qubılıslar dep, al prosodikalıq birliklerdi prosodemalar dep te ataydı. Prosodikalıq qubılıslardıń qatarına pát hám intonaciya jatadı. Pát termini lingvistikada aksent termini menen almastırılıp ta aytıladı. Til biliminde sózlik pátti izertleytuǵın taraw aksentologiya dep ataladı. Ádette pát degennen eki yamasa kóp buwınlı sózlerdegi bir buwınnıń basqalarınan ayrıqsha kóterińki yamasa sozımlı bolıp aytılıwı túsiniledi. Bir buwınlı sóz kóbinshe pátli aytıladı. Al ol pátsiz aytılsa, qońsılas pátli sózdiń ıńǵayında, ǵárezli halda boladı. Sózlik pát oraylastırıwshılıq, shólkemlestiriwshilik qásiyetke iye boladı. Bul qásiyet ásirese singarmonizm nızamı joq tillerde kúshlirek boladı. Al singarmonizm nızamı bar tillerde, máselen, túrkiy tillerde (sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de) pát anıq bilinbeydi. Bunday tillerde sózdegi shólkemlestiriwshilik qásiyetke singarmonizm iye boladı. Sonlıqtan olarda pát emes, al singarmonizm suprasegmentlik xızmet atqaradı.

Sonday-aq, «pát» túsinigi buwınnan basqa da til birlikleri ushın qollanıladı. Atap aytqanda, buwınnıń qurılısındaǵı ayırım ses (pát túse-tuǵın ses) ushın da, sóz dizbegi ushın da, gáp ushın da qollanıladı. Solay etip, pát til birlikleriniń ishinde tek ǵana buwınǵa túsip qoymastan, sonıń menen birge buwındaǵı ayırım seske de, sóz dizbegindegi yamasa gáptegi pútin bir sózge de túsedi.

Dúnya tillerinde pát buwınlıq pát, sózlik pát, sintaksislik pát túrinde ushırasadı. Buwınlıq pát buwın qurawshı sestegi ózgerisler arqalı júzege shıǵadı. Buwın qurawshı sestiń kúshi yamasa tonınıń ózgeriwi menen buwınlıq páttiń tábiyatı tikkeley baylanıslı boladı. Buwınlıq pát te birgelkili emes. Buwınlıq páttiń yamasa tonnıń bir neshe túri dúnya tillerinde ushırasadı; tegis pát (rovnoe udarenie), kóterińki pát (vosxodyashee udarenie), túsińki pát (nisxodyashee udarenie), kóterińki-túsińki pát (vosxodyashe-nesxodyashee udarenie). Máselen, qıtay ádebiy tilinde 4 túrli pát yamasa ton bar: 1) tegis pát (ta-ana), 2) kóterińki pát (ta-kendir), 3) túsińki -kóterińki (ta-at).

Sózlik pát kóp buwınlı sózdiń bir buwınınıń ayrıqsha «astı sızılıp» (dıqqat bólinip) aytılıwı arqalı júzege shıǵadı. Kóp buwınlı sózlerdiń bir buwını pátli boladı da, qalǵanları pátsiz buwınlardan turadı. Pátli buwındı qurawshı dawıslı ses pátsiz dawıslılardan, birinshiden, intensivligi menen, ekinshiden, tiykarǵı tonnıń jiyliginiń joqarılıǵı menen, úshinshiden, sozımlılıǵı menen ayırılıp turadı. Pátli buwınnıń kúshli aytılıwı, joqarı jiyliktegi tonǵa iye bolıwı hám sozımlı bolıw faktleriniń hámmesi belgili dárejede birgelikte aralasıp keliwi de, al ol faktlerdiń birewiniń artıqmashılıqqa iye bolıwı da múmkin. Sonlıqtan da, geypara tillerge kóbinese kúshli (dinamikalıq yamasa ekspiratorlıq) pát, bazı bir tillerge muzıkalıq (tonlıq yamasa tonikalıq) pát tán boladı; bir qansha tillerde pátli buwın sozımlılıq muǵdarınıń artıwı menen kózge túsedi de, onday pát kvantitativ yamasa muǵdarlıq (kolichestvennoe), sozımlıq (dolgotnoe) pát dep ataladı. Máselen, orıs tili ushın pátli buwınnıń sozımlılıǵı— onıń eń tiykarǵı sıpatlı belgisi. Biraq bul tek jalǵız belgi emes. Sonıń menen birge orıs tilinde pátlik belgige ses kúshi de kiredi. Pátli buwın ses kúshi arqalı ayrılıp turadı. Pátli buwınlarǵa dawıslınıń sapası da pátsiz buwındaǵıdan da ayrıqsha anıqlıǵı menen kózge túsedi. Sozımlılıq orıs tilinde baslı belgi bolǵanı menen ol basqa belgiler menen birlikte ómir súredi.

Házirgi qazaq tiliniń materialları tiykarında sózlik pátti túrkiy tillerde óz aldına ayrıqsha fonetikalıq qubılıs dep qarawǵa bolmaytuǵınlıǵın, óytkeni singarmonizm bar túrkiy tillerge páttiń sıyıspaytuǵını supersegment retinde pát emes, al singarmonizm bolatuǵınlıǵı ayırım avtorlar tárepinen dálillenedi⁴. Tyurkologiyadaǵı bul tıń pikir basqa da túrkiy tilleriniń materialları tiykarında keńnen izertlewdi talap etedi. Solay etip bul túrkiy aksentologiyada jańa baǵdarǵa tiykar saldı. Sintaksislik pát sóz dizbegi hám gápke tán boladı. Sóz dizbeginen yamasa gápti quraytuǵın jeke-jeke sózler teńdey dárejede bolmay, olardıń ishinde birewine ayrıqsha áhmiyet berilip, dıqqat qoyılıp aytıladı. Sintaksislik páttiń úsh túri boladı: sintagmalıq yamasa frazalıq pát, logikalıq pát hám emfatikalıq pát. Akad. L.V.Sherbanıń terminologiyası boyınsha sintagma degen sóylew aǵımındaǵı mazmunlıq jaqtan ózara tıǵız baylanıslı qońsılas sózlerdiń birligi bolıp tabıdadı. Sintagma e ki hám onnan kóp sózlerden turıwı menen birge, belgili bir jaǵdayda teksttegi bir sózdiń ózi de sintagma xızmetin atqarıwı múmkin. Mısalı: Azanda /jumıs baslandı; Keshe azanda/ jumıs baslandı. Paxta atızları /tazalandı; Paxta atızları/ jabayı-shópten tazalandı. Sintagmanıń sońındaǵı sózlerge kóbirek kewil bólinip, olar pátli aytıladı. Azanda, baslandı, atızları, tazalandı sózlerine sintagmalıq pát túsedi.

Logikalıq pát frazalıq (sintagmalıq) pátten basqasharaq sıpatqa iye boladı. Geyde oǵan qarama-qarsı keledi. Sóylew waqtında gápte bir nársege kóbirek dıqqat bólinedi. Sol dıqqat bólingen sózge logikalıq pát túsedi. Ol dıqqat, soǵan sáykes logikalıq pát, situaciyaǵa, jaǵdayǵa baylanıslı ózgeriwi de múmkin. Mısalı: Sen kitapxanaǵa barasań ba? Bul gápte bir situaciyada eń sońǵı sózge logikalıq pát túsip, sorawǵa juwap kútiliwi múmkin; e kinshi bir situaciyada ortańǵı sózge pát túsip, subyekttiń baratuǵın ornına (kinoǵa, mektepke yamasa taǵı bir basqa jerge emes, al dál kitapxanaǵa) dıqqat bólinedi; úshinshi bir situaciyada «sen» sózine pát túsip, háreket iyesiniń kim ekenine (basqa birew emes, al sen) dıqqat bólinedi. Sońǵı jaǵdayda pát túsetuǵın sóz bayanlawıshtıń aldına shıǵarılıp aytıladı. (Kitapxanaǵa sen barasań ba? ). Logikalıq pát geyde sózlik páttiń normasın buzıp jiberiwi de múmkin. Mısalı: awqattan soń, awqattan burın degende soń, burın sózlerine sózlik pát túspeydi. Dárini awqattan soń ishken paydalı ma ya awqattan burın ishken paydalı ma? desek, soń, burın sózlerine logikalıq pát túsedi.

Qosımsha ádebiyatlar

• Азизов О. Тилшуносликка кириш. Тошкент, 1996. 14 -56-бетлер;
• Аханов. К. Тiл бiлiмiнiң негiздерi. Алматы. 1973. 267-336-бетлер;
• Маслов. Ю.С. Введение в языкознание. Москва. 1987. 33-85-бетлер;
• Dawletov A. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika. Nókis. 2005.