Qoblan dástanı

Qoblan dástanı qaraqalpaqlar arasında keńnen taralǵan, Qaraqalpaq qaharmanlıq dástani esaplanadı. Ásirler dawāmında xalıq jırawları táripinen awızsha atqarılıp házirgi kúnimizge shekem kelip jetken. Dástannıń qaraqalpaq jırawlarından jazıp alıngan 8 variantı bar. Sonday-aq, túrkiy tilles xalıqlardan qırım, tatar, bashqurt, qazaq variantları da bar.

«Qoblan» dástannıń qaraqalpaq jırawlarından jazıp alıngan variantlarınıń ishinde eń tolıǵı hám eń úlkeni, mazmunı hám kórkemligi bahalısı Esemurat jıraw variantı bolıp esaplanadı. Onıń kólemi jeti mıńǵa jaqın qosıq qatarlarnan turadı. Ulı Esemurat jıraw variantı «Qaraqalpaqstan» baspasında 1941–1959-jılları hám 1981-jılı Qaraqalpaq folklorı kóp tomlıǵınıń VIII tomında, sonday-aq, Tashkent qalasınıń «Manaviyat» baspasında basıp shıǵarılǵan 100 tomlıqtıń 13-tomında 2009-jılı basılıp shıqtı. Bunnan tısqarı «Qoblan» dástanı 1987-jılı shayırlar A.Nawmov, D.Aytmuratovlardıń awdarması menen orıs tilinde basıldı.

Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanı «Qoblan» óziniń kólemi, mazmunı hám ideyalıq tásirsheńligi, kórkemlik ózgeshelikleri táripinen milliy epikalıq dóretpelerdiń eń salmaqlılarınıń biri bolıp esaplanadı.«Qoblan» dástannıń Esemurat jıraw jırlagan variantı biyperzent ata-analardıń ǵayrı kúshlerden ózlerine perzent tilew waqıyalarınan baslap, perzenttiń tuwılıwı, onıń kamalǵa keliwi, úyleniwi, dushpanlarınıń ústinen jeńiske erisip murat-maqsetlerine jetiwi siyaqlı tutas kompoziciyalıq turaqlılıqqa iye su’wjetleri óz mazmunına jámlestiredi.

Dástannıń qáliplesiwi

Dástan iri epikalıq dóretpeler qatarında óziniń dereklik áhmiyetti payda bolıw ózgesheliklerine hám qáliplesiw basqıshlarına iye.

«Qoblan» dástanı boyınsha izertlew júrgizgen belgili ilimpaz Q. Maqsetov: «Dástannıń qaraqalpaqsha variantınıń payda bolıwı «Noǵaylı», «Qıpshaq» dáwirleri menen teren baylanısqan. Házırgi variantın XIII–XVI ásir menen sheklep qoyıwǵa bolmaydı. Dástanǵa ásirler dawāmında kóp qosımshalar qosılǵan. Qaraqalpaqsha, qazaqsha versiyaların salıstırıp qaraǵanda qaraqalpaqsha versiyasında sońǵı dáwirdegi waqıyalardıń kóbrek orın alǵanlıǵı bayqaladı»,– degen edi.

Dástannıń qaraqalpaqsha versiyasında «Noǵaylı» «Qıpshaq» sózleri dástannıń dóreliwin belgilewde qanday áhmiyetli bolsa, «Nurdıń qara tawı», «Samarqand sayqalı», «Shaxan ulı Aqshaxan», «Qaraqalpaq xalqı» degen túsinikler dástannıń qáliplesiwinde úlken xızmet atqarǵan.

Tiykarǵı ideyası

«Qoblan» dástannıń tiykarǵı ideyası xalıqtıń sırt el basqınshılarına qáreńsiz jasaw tilekleri hám gúresleri menen belgilenedi. Sonıń menen birge, dástan zulımlıqtıń hám ádilsizlıktiń belgisi sıpatında Aqshaxan hám onıń wázirleriniń háreketin áshkaralaydı. Dástannıń tiykarǵı waqıyası xalıq batırı Qoblan menen Aqshaxannıń arasındaǵı gúreske negizlenedi. Aqshaxan Qoblannıń tuwılıp ósken eliniń xanı bolǵan menen, onıń dushpanı. Dástan bastan-ayaq qatnasatuǵın qaharmanlar da usı Aqshaxan menen Qoblannıń dóreginde háreket etedi. Dástannıń baslı syujetlik liniyası Aqshaxan menen Qoblannıń arasındaǵı gúreske qurılǵan. Qoblannıń sırtqı jawlarǵa qarsı atlandırılıwı da Aqshaxan menen onıń Qartxoja sıyaqlı aqılgóy biyleri bolıp otıradı. Dástannıń baslanıwı Aqshaxan menen Qartxoja biydiń jawızlıq háreketin súwretlewden baslanadı. Aqshaxan Qoblan ele tuwılmastan burın-aq, ata-anası Qıdırbay menen Bózempirge «malıńnan zakat bermediń» dep talawshılıq etip, basqınshılıq etip, dúnya-malın tartıp alıp, ózlerine azap-aqıret beredi. Bul olardıń jeke mápinen kelip shıǵadı. Aqshaxan menen Qartxoja biyler Qıdırbayǵa malıńnan zakat bermediń, qonıs, jaylaw jerińdi xanǵa bermediń, dep jaw boladı.

Dástanǵı barlıq máselelerdiń sheshiliwinde Qoblan tiykarǵı orındı iyeleydi. Onıń obrazi sol dáwirdiń kóz qarasınan xalıq tilegine juwap berip, zulımlıq hám ádilsizlikke qarsı qoyılǵan. Bul dástannıń tereń xalıqlıq ekenin kórsetedi. Qoblan menen Aqshaxannıń arasındaǵı gúres ádillik penen zulımlıqtıń gúresinen derek beredi.

Qoblan tuwılıwı menen xannıń dushpanlıǵı hiylekerlik ósh alıwdıń basqa túrine ózgeredi. Aqshaxan bayaǵıday endi Qıdırbay ǵarrınıń elin shawıp kete almaydı. Qoblannan qáwiplengenlikten Aqshaxan onıń menen ashıq gúreske túspey, onı aldaw jolı menen ólimge sazawar etiwdi oylaydı. Xan Qoblandı óltiriw ushın túrli hiylekerlikti oylap tabadı. Dáslep, ar-namısqa shıdamay azaplanıp ólsin dep, toyında at shabıs járiyalaydı. Qoblannıń Torı atı at bayraqtan ozıp keledi. Bunnan nátiyje shıǵara almaǵan xan Qoblandı sırt ellerdegi dáwlerge qarsı jumsaydı. Olar Bóke dáw, Álip dáw, Azıwlınıń elindegi Kóbikli dáw, Sharıqlı dáw, Dáwkempir, Qızpalwanlar edi. Qoblan kóp qıyınshılıq penen óziniń batırlıǵı hám mártligi menen jeńiske erisedi. Qoblannıń ar-namısı, kúshi, elge sırttan dushpan ákelmew, dushpandı óz ornında qurtıwǵa jumsaladı. Qoblan dáwler menen gúreske ketip baratırǵanda Aqshaxannıń aldawına túsip, ólimge baratırman dep oylamaydı. Al, elimniń jawın joq qılıwǵa baratırman degen isenimde boladı.

Jawız, hiyleker xan Qoblandı aldawlıq penen sırtqı jawlarǵa jumsap qoymastan, batır joqta Alshaǵır dáwdi shaqırıp Qoblannıń elin talatadı. Dástanda Qoblan aq kókirek, inanǵısh, keshirimli adam retinde súwretlenedi. Aqshaxan Qoblanǵa qanshelli dárejede dushpanlıq etse de, onı keshirip keledi. Azıwlınıń elinen qaytıp kelip, Alshaǵır xannıń qolınan óz elin azat etedi. Al, Aqshaxannıń Qoblanǵa islegen dushpanlıq, jawızlıqları bul xalıqqa qarsı islegen dushpanlıq jawızlıqlar bolıp tabıladı.

Qoblan obrazı

Dástandaǵı barlıq waqıya Qoblan obrazınıń átirapına jámlengen. Ol xalıq ármanındaǵı hesh nárseden qorqpaytuǵın, eli-xalıqı ushın janın pidá etetuǵın, bahadır batır obrazında súwretlenedi. Onıń xalıq qaharmanı ekenligi mına sózlerinen belgili boladı:

Men atadan bolǵanda,

Ermen dep men bolǵanman,

Men anadan tuwǵanda,

Narman dep men tuwǵanman

Bul dúnyaģa kelgende,

Ólmek ushın kelgenmen,

Ólimniń haģın bilgenmen,

Aq kirewke sawitım,

Isqatım dep kiygenmen,

Ústimdegi aq kóylek,

Kepinim dep kiygenmen.

Bawirı tartıq sarı jay,

Uranım dep júrgenmen,

Ispixan semser qilıshtı,

Quralım dep júrgenmen,

Sabı altın aq qanjar,

Iymanım dep bilgenmen,

Qaraģay saplı aq nayza,

Sayģaģım dep júrgenmen.

Qoblan óziniń barlıq kúshin xalıq jawı dep esaplanģan siırtqı dushpanlarǵa dáwlerge qarsı jumsaydı. Ol jaw xabarın esitse, taysalmastan ogan gúreske tayın turadı. Bul onıń xarakterine tán bolgan tereń patriotizm sezimlerinen derek beredi. Qoblan óz elin, tuwǵan jerin shın júrekten súygen patriot batır. Dástanda batırdıń tuwģan jerin qızǵin muhabbat penen súyiwi shın júrekten shıqqan jalınlı sózleri menen jırlanadı. Qoblan ózi joqta jaw shawıp ketken elin izlep keledi. Kelse pútkil xalqın Alshaǵır xannıń basqınshıları bende qılıp aydap ketkenin kóredi. Sondaģı batırdıń tuwǵan jerine, óz xalqına bolǵan súyiwshiligi dástanda ayrıqsha jalınlı muhabbat penen jırlanadı:

Munda xalqın kórmedi,

Joqlap Qoblan eńredi,

Qara kól degen kól ediń

Batpaǵıńa bir awnap,

Júrgen balań men edim,

Jel qayıq minip astıma,

Tutqın alıp qolıma,

Ań awlap shıqsam ústińe,

Aldırmawshı edi úyregiń.

Qoblan óz xalqın qanday jalınlı muhabbat penen súyse, xalqı da óziniń batır perzentin sonshelli dárejede uliǵlaydı. Xalıq Qoblandı «boz atawdiń tulǵası», «xalıqtıń tiregi», «miywalaģan daraqtıń miywesi» dep táripleydi.

Dástanda Qoblan obraziniń xaliqshiliǵı, jetim-jesirge, jarlı-gedeylerge ǵamxorlıq etkeni de atap kórsetiledi. Aqshaxannıń ǵaziynesinen 43 gashır zer aladı. Bul zerdi Qoblan jetim-jesir, kámbagal-gedeylerge úlestirip beredi.

Solay etip, dastandı dóretken xalıqtıń qıyalında Qoblan obraz óz dáwiri ushin eń jaqsı, unamlı obrazlardıń biri bolıp tabıladı.