Qaraqalpaqlar

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Bug'an o'tiw: navigatsiya, izlew

Ha'r qanday xalıq tariyxı o'zleri jasap atırg'an jeri, sol jerdegi ma'deniyat tariyxına baylanıslı izertleniwi kerek. Usı ko'z-qarastan qaraqalpaqlardın' ata-babası Tu'slik Rossiyada jasag'an, Orıs xalıqlarındag'ı "Черные клобуки" (qara klobuklar) menen baylanıslı degen pikirler durıs emes. Qaraqalpaq etnografiyası, Qaraqalpaqstan arxeologiyalıq estelikleri, folklorı, mifologiyaları ha'm eski jazba derekler qaraqalpaq xalqının' ata-babaları a'yyemgi jergilikli qa'wimler bolıp esaplanadı. Qaraqalpaqlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwinde Tu'slik Aralda IX-XI a'sirlerde qa'liplesken. Sonın' menen birge qaraqalpaqlardın' etnogenezi ha'm etnikalıq tariyxı ju'da' uzaq da'wirden baslanadı. Bul xalıq bir neshe urıw ha'm qa'wimlerdin' birikpelerinen qa'liplesken. Ol haqqında ko'plegen dereklerdi qaraqalpaq urıw atamalarınan da ko'riwge boladı. Son'lıqtan ha'r qanday basqa xalıqlarday-aq qaraqalpaq xalqın bul atamadan, bir urıw bolmasa qa'wim birikpesinen kelip shıqqan degen pikirler qa'te. Biraq bunnan, qaraqalpaq xalqının' kelip shıg'ıwındag'ı a'yyemgi dereklerdi izertlew kerek emes degen pikir kelip shıqpawı kerek. Qaraqalpaq ata-babaları ha'm o'zleri a'yyemgi da'wirlerden berli Tu'slik Aral jag'larında jasaydı. Aral jag'aları ko'plegen xalıqlardın' ata-babalarının' gezlesken, qa'liplesken da'rbenti. Bul jerde Oraylıq Aziya, Sibir, Evraziya, Kavkaz, Orta Aziya ha'm Qazaqstan, aldın'g'ı Tu'slik Aziya xalıqlarının' ata-babaları qa'liplesken, a'yyemgi urıwlar, qa'wimler jasag'an. Olar bir tilde so'ylesip, bir antropologiyalıq tu'rde bolıp, o'z-ara jerleslik, xojalıq, ma'deniy birliklerin payda etken. Son'g'ı da'wirlerde olar ha'r-qıylı tariyxıy sebepler menen bo'lsheklenip Ural tawlarınan İndiyag'a shekemgi jerlerge ko'ship barıp, ol jerlerdegi jerglikli qa'wimler menen aralasıp, jergilikli xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnasqan. Demek bul jerlerdegi jasap atırg'an xalıqlardın' hesh birin qanday da bir qa'wim birikpesinen emes, al ha'r tu'rli qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıqlar dep tusiniwi kerek. B.e.sh. VII a'sirde du'zilgen zoroastrizm dininin' ta'liymatı u'yretiwshi kitap "Avesto" kitabı A'miwda'rya jag'alarında qa'liplesken. Demek bul jerde İran ha'm Tu'rki tilles qa'wimler b.e.sh. birinshi mın'ınshı jılları jasag'an. Olar ha'zirgi jergilikli xalıqlardın' ata-babalarının' qa'liplesiwinde qatnasqan. B.e.sh. V a'sirlerde jergilikli İran tilindegi Saklar, Massagetler, Xorezmliler menen Baktriyalılar arasında tu'rkiy tilles qa'wimlerde bolg'an. B.e.sh. birinshi mın'ınshı jıllardın' aqırlarında bul aralas qa'wimlerdin' bir toparı alanlar, aslar, sarmatlar dep atalg'an. Bul birikpedegi xalıqlar A'miwda'ryanın' eki jag'asında jasag'an. Arab jazba dereklerinde eftalitler, kidaritler (kerderler) dep ataydı arab ilimpazı Yakut. 1219-jılı kerderler Xorezmde aralasıp jasaydı. Olar tu'rkler menen shegaralasqan jerde qonıslasqan. Tili xorezmlide emes, tu'rki tilinde de emes dep ko'rsetedi. Bunın' sebebi ol da'wirdegi jergilikli xalıqlar etnikalıq ha'm tili jag'ınan ele tolıq o'z-ara aralasıp bir etnoslarg'a birige almag'an bolıwı mu'mkin. Son'lıqta olar aralas tilde so'ylesken. Kerderli-kidaritler Qaraqalpaqstanda jasag'an qaraqalpaq, qazaq, o'zbekler arasında elede bar.

Sak-massagetler, augasiler alasiaklar menen a'yyemgi orta a'sirlerdegi tu'rki tilles urıw ha'm qa'wimlerdin' ja'miyetlik du'zimi, xojalıqlardın' tu'rleri neke ha'm semya, da'stu'rleri menen diniy isenimleri haqqında derekler qaraqalpaqlar turmısında elede saqlang'an. Sako-massagetler, alasiak, alanlar shıg'ıstan kelgen gunnılar b.e.sh. II - b.e. IV a'sirlerde, son' tu'rkler menen (VI-VII a'sirlerde) aralasıwınan Aral jag'alarında kerderler, oguzlar, qıpshaqlar birikpesi payda bolg'an. Solardın' xojalıq tu'rleri son'g'ı Aral jag'alarındag'ı xalıqlarda da dawam etken. Sarmat - alan qa'wimine tiyis Samat urıwı qaraqalpaqlardın' mu'yten urıwlarının' birikpesinde qarasiak urıwı qaraqalpaqlardın' mang'ıt ha'm ashamaylı urıw birikpelerinde elege shekem o'mir su'rmekte. Augasiler menen oguz qa'wimlerinen qalg'an arxeologiyalıq estelikler ha'zirgi qaraqalpaqlardın' xojalıq tu'rleri, ma'deniyatları menen uqsas da'stu'rleri, qol o'nerindegi uqsaslıqlar ayqın bayqaladı. Olar xojalıqtın' bir-neshe tu'rleri menen shug'ıllang'an: mal sharwashılıg'ı, balıqshılıq, diyxanshılıq. Qaraqalpaqlar bunday xojalıq tu'rleri menen elede shug'ıllanadı. Ol haqqında awız eki a'debiyatta: u'sh ay shabag'ım, u'sh ay qabag'ım, u'sh ay sawınım, u'sh ay qawınım delinedi. Jıldın' to'rt ma'wsiminde belgili tag'amlar bolg'an.

X a'sir oguzler ma'mleketi Tashkent, Jambıl, U'stirt aralıg'ın qamtıg'an. Oguzlerdi yabı basqarg'an, oraylıq qalası Yangitkent, Sırda'ryanın' to'mengi salasında. Jergilikli qa'wimler tiykarında VIII-XI a'sirlerde qaraqalpaq xalqı qa'liplese baslag'an. XI a'sirlerde bularg'a seljduklar Sırda'rya jag'asınan kelip qosılg'an. Al XI a'sirde bulardı qıpshaqlar bag'ındıradı, olardın' tili en jaydı.

Maxmud Qashqariy XI a'sir oguzler qa'wimi tu'rklerdin' bir bo'legi, olar 22 urıwdan ibarat bolıp ha'r birinin' tan'baları bar, "bassız bo'rik bolmas, tatsız turik bolmas" dep naqıldı keltirip, oguz qa'wimlerinin' aralas urıwlar ekenligin ko'rsetedi. Oguz qa'wimlerinin' qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxına qatnasqanınan shejirelerinde de aytıladı.

XI-XIII a'sirlerdin' basında Xorezm patshalıq da'wirinde qaraqalpaqlar o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII a'sir basında mong'ollardın' jawlap alıw da'wirinde o'z watanı, Aral ten'izinin' tu'sliginde, o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII-XIV a'sirlerdin' aqırlarına shekem A'miwda'ryanın' tiykarg'ı tarmag'ı Xojeli-Go'ne U'rgenish aralıg'ı menen Sarıqamıs, Uzboy arqalı Kaspiyge aqqan. Sonın' menen birge A'miwda'ryanın' bir tarmag'ı da'slep Maylıo'zey, Song, Kerder Aralg'a quyg'an. XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' basında A'miwda'rya tu'slikten arqag'a o'z ag'ısın o'zgertip ha'zirgi bag'darına tusedi. Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı xalıqlar suwsızlıqtan ko'ship ketedi. Solardın' belgili toparı A'miwda'ryanın' to'mengi alabına, Xojeli, Qon'ırat, No'kis, Kegeyli, Shımbay rayonlarına qonıslasadı. Usı da'wirlerde Sırda'rya boylarındag'ı xalıqlar A'miwda'rya boylarına ko'ship keledi. Bul jag'day jergilikli xalıqlardın' milliy quramların ko'beytedi.

1627-jılı bul xalıqlar biyg'a'rez Aral biyligine birigedi. Bul birikpe 1811-jılı Xiywa xanlıg'ı ta'repinen qulatıladı. Sonnan 1924-jılı g'ana qaraqalpaqlardın' milliy ma'mleketi qayta tiklenedi. A'miwda'ryanın' eki jag'alıg'ındag'ı Qaraqalpaqstan xalıqları bir ma'mleketke birigedi.

Qaraqalpaqlardag'ı erlerdin' kiyimleri: postın, bo'rik, beshpent, shekpen, shapan, hayal qızlardın' kiyimleri‘ sa'wkele, kiyimshek, jegde ko'ylekleri Orta Aziya ha'm Qazaqstan, Volga, Sibir, Kavkaz xalıqlarında da gezlesedi. Bul kiyimler jergilikli a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi qa'wimlerde, urıwlarda da bolg'an. Ma'selen, sa'wkele a'yyemgi b.e.sh. V a'sirlerde IV a'sirlerde saklarda, massagetlerde, al bo'rik bas kiyim oguzlerde IX-XIII a'sirlerde bolg'an.

XIII a'sir basında mong'ollar topılısında jergilikli xalıqlardı qozg'alısqa, ko'ship qonıwg'a alıp keldi. Etnikalıq quramına qıpshaq sahralarındag'ı tu'rki tilles xalıqlardın' ko'ship keliwine tag'ıda bir basqısh payda etti.

XVI a'sirdin' basında Sheybani xan, Orta Aziyanı jawlap alıwına baylanıslı Sarıqamıs ha'm Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, o'zbek, qazaq, qaraqalpaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine ko'ship kelip qonıslasqan. Sheybani xan da'wirinde Qıpshaq sahrasınan qan'lı, mang'ıt, qatag'an, kerder h.t.b. urıw ha'm qa'wim birikpeleri ko'ship keledi. Jergilikli xalıqlardın' etnikalıq quramına a'dewir o'zgertedi. XVI a'sirdin' A'miwda'rya o'z bag'darın U'stirt tu'sliginen arqag'a o'zgertip, ha'zirgi ang'arı menen Aralg'a quyadı. Son'lıqtan Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, qaraqalpaq, o'zbek, qazaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine kelip qonıslasadı. 1985-jılı Qon'ırat qalasına jaqın ornalasqan ashamaylı awılının' turg'ını A'bdiraxman ulı To'legen 92 jasta Arallı o'zbek, etnograflarg'a bizin' ata-babalarımız bul jerge 10 ata bunnan burın (250 jıl) Ustirt tu'sligindegi, U'ysin, Qon'ırat, Eliken, Jiydeli Baysın qalasınan ko'ship kelgen, sebebi ol jerden suwsızlıqtan el ko'shipti degen. Qaraqalpaq qaharman da'stanı "Alpamısta"g'ı waqıya sol Jiydeli Baysınnan baslanadı. Alpamıs o'zbek xalqının' perzenti bolıp ko'rinedi. Qon'ırat qalasının' tu'sliginde, Jin'ishke arnasının' boyında jasag'an Qaniyaz ulı Qabıl ag'a, Arallı o'zbek 1904-jılı tuwılg'an, o'zinin' ata-babalarının' bul jerge Ustirt tu'sligindegi Balkan tawınan bunnan (1991-jılı) 8 ata burın (200-jılı burın) ko'ship kelgenin aytadı. Bul eki jası u'lkenlerdin' ma'limlemeleri XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' baslarına tuwrı keledi. XIV-XVI a'sirlerde tu'rki ha'm mong'ol tilindegi Qıpshaq sahrasında Orta Aziyada jasag'an biraz xalıqlar "o'zbek" dep atalg'an. Qaraqalpaq, qazaq, arallı o'zbekler menen bashkirlerde elege shekem "Tu'men o'zbek tubi bir, tu'p atası Mayqı biy" degen na'siyat so'zleri bar. Tu'men ataması orta a'sirlerde on mın' degendi an'latadı. Mayqı biydi ol xalıqlar o'zlerinin' ata-babaları dep esaplaydı. Mayqı biy XIII a'sirde jasag'an. Tu'men ataması XVI a'sirdegi ha'r tu'rli qa'wimler birikpesi 92 o'zbek urıw ha'm qa'wimlerinin' birikpesine jaqın keledi. Olar Orta Aziya ha'm Qazaqstannın' ko'plegen jerlerinde XII-XVI a'sirlerde jasag'an tu'rki xalıqları. Bular ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı ko'ship, qonıp, aralasıp jasag'an. Mısalı, 1723-jılı Abulxayırxannın' Sırda'rya boyındag'ı xalıqlarg'a topılıp, ol jerdegi xalıqlardın' ko'pshiligin Orta Aziyag'a ko'ship ketiwge ma'jbu'rledi, son'lıqtan Sırda'ryalı qaraqalpaqlar, Arallı o'zbekler XVIII a'sirde Araldın' tu'sligine ko'ship kelip qonıslasadı. Bul jag'day jergilikli qaraqalpaq xalqının' etnikalıq quramın ko'beyitti. Sonın' menen birge qaraqalpaq etnosının' bo'lekleniwi, ata-makanınan ko'shiwlerine ma'jbu'r qılg'an. Go'ne U'rgenish ha'kimi Niyaz benen kelispewshilik bolıp Go'ne U'rgenishte jasap atırg'an qaraqalpaqlar 1670-jılları ko'shedi. Olar da'slep Aqmeshit, onnan Turkistan qalasına, onnan Chimkent, Tashkent, Chinaz, Jizzaq keyin Zarafshan jag'alarına (1770-1840 jj.) kelip qonıslasqan. Olardın' tilinde, da'stu'rlerinde azıraq o'zgerisler bolg'anlıg'ı menen sanasında urıw ha'm o'z etnos atamasın saqlap subetnos tu'rinde jasag'an. Diyxanshılıq, o'nermentshilik penen shug'ıllang'an.

Qaraqalpaqlardın' etnos bolıp qa'liplesken, Go'ne U'rgenish penen Aral ortalıg'ında jasag'anlıg'ı Berdaq shayır o'zinin' shejiresinde, A'jiniyaz shayır "Ellerim bardı" qosıg'ında ko'rsetedi. Ma'selen, Berdaq babamız o'zinin' shejiresinde

Mu'yten, Qon'ırat, Qıtay, Qıpshaq
Keneges, Mang'ıt, Aqpıshaq
Ba'ri atlı urıw qaraqalpaq
U'rgenishti jaylag'an eken.......
Qaraqalpaq U'rgenishten qashtı
Buxara ta'repke astı dep ko'rsetedi.

Sonday-aq, ol ko'shken qaraqalpaqlardın' o'z ata-ma'kanına qaytıp ko'ship kelgenligin ko'rsetedi. Bul mısallardan etnos bir tutas jerde jasap, bir tilde so'ylep, etnikalıq birlikte bolıwı sha'rt emesligi ko'rinedi. Olardın' bir etnonimde, o'z-ara birlik haqqında tu'sinikte belgili bir ma'deniyatqa iye bolıp sha'rt ekenligi ko'rinedi. Etnogenez ha'm etnos o'zgermeliligi ko'rinedi. Belgili bir da'wirde etnos ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı etnos ha'm subetnosqa bo'linedi. Bul etnostan bo'lingen subetnos burıng'ı atamasın saqlamawı, o'zgertpewi mu'mkin. Ol ekinshi bir etnostı qa'liplestiriwde mu'mkin. Ba'rinende beter hesh bir etnos urıw bolmasa bir qa'wimnen emes, bir neshe urıw qa'wimler birikpesinen qa'liplesetug'ınlıg'ı qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxınan da ko'rinedi Mısalı, qaraqalpaqlardag'ı urıw ha'm urıw birikpeleri, Qon'ırat, Qıpshaq, Qanlı, Balg'alı, Qazayaqlı, Qanjıg'alı, U'ysin, Nayman, Qıyat, Mu'yten, Qatag'an, As etnonimler o'zbeklerde, tu'rkmenlerde, qazaqlar menen qırg'ızlarda, bashkirler menen Arqa Kavkazdag'ı nog'aylarda bolg'an. Bular o'z a'tirapındag'ı urıwlar menen birigip belgili bir etnostı qurag'an.