Tariyxıy qosıqlar

Qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń bir túri tariyxıy qosıqlar bolıp esaplanadı. Folklordaǵı tariyxıy qosıqlar tariyxıy waqıyaǵa baylanıslı dóretiledi. Tariyxıy qosıqlarǵa "Qaraqalpaq", "Baysınǵa", "Jeti úyge bir beldar", "Kegeyliniń qazıwı", "Márdikar", "Áwezjan” t. b. qosıqlardı kirgiziwge boladı. Mısalı:

Ana jurtı Túrkstandı tasladı,
Esengeldi mehrim joldı basladı,
Qıtay, Qońırat eki eldiń dástanı,
Xalıq awızında ańız boldı qaraqalpaq.

Qıyın boldı qaraqalpaqtıń halları,
Jolı uzaq, asqar miner tawları,
Qıtay, qıpshaq, keneges balları,
Mıń balanı jawǵa berdi qaraqalpaq.

Qaraqalpaqtıń kóship, kúshi bólinip,
Urıs bolıp biygúna qan tógildi,
Jawǵa ketken mıń balanı esitip,
Qońırattıń namısı keldi qaraqalpaq.

Qırıq jıl mákan etti, Jańa dáryanı,
Xalıqtıń tómen boldı turmıs awhalı,
Qırıqbir degen jılda esin jıynadı,
Xorezmge qayta kóshti qaraqalpaq.

Ayta berseń ada bolmas bul sózler,
Góneden shıqqalı dunyanı gezdi,
Bes júz on bir jılda Xiywaǵa keldi,
Xorezmge qonıs bastı qaraqalpaq.

Hárbir tariyxıy qosıq belgili bir dáwirlerden tariyxıy waqıyalardı ózinshe kórkem sóz járdeminde sóz etedi. "Qaraqalpaq" qosıǵında qaraqalpaqlardıń jasaǵan jerleri tuwralı sóz boladı, olardan Góne, Jiydeli, Baysın, Qırım, Oral tawı, Edil, Jayıq boyıları, Sırdárya, Túrkistan, Xorezm, Xiywa degen atamalardı sóz qıladı.

"Kegeyliniń qazıwı" atlı qosıqta revolyutsiyadan burınǵı qazıw haqqında, qazıwdıń qıyınshılıǵı, qıyamet isler sóz etiledi. "Márdikar" qosıǵındaǵı, "Jeti úyge bir beldar" qosıǵındaǵı sıyaqlı usı temaǵa arnalǵan. Sonday-aq "Náyleyin", "Tapsırdım" qosıqları da usı temaǵa arnalǵan. Bul qosıqlarda da xalıqtıń márdikarlıqqa narazıshıǵı, hámeldarlarǵa, aq patshaǵa bolǵan qáhári sóz etiledi. "Bir álamat zaman boldı", "Zalım yawmıt", "Yaranlar" qosıqlarında revolyutsiyadan burınǵı túrkmen baspashılarınıń xalıqqa islegen qorlıqlı azapların sóz etedi. Tariyxıy qosıqlar belgili bir tariyxıy adam haqqında da dórewi múmkin. Bunday qosıqlarǵa "Eshbay baqsı", "Panaxan", "Áwezjan" qosıqların kórsetiwge boladı.