Bishkek

Bishkek
Bishkek ;
	Bishkek panoraması hám Qırǵız Ala-Taw dizbegi Bishkek meriyası Bishkek oraylıq meshiti Jeńis maydanı Ala-Taw maydanı
	; Bayraq ; Gerb
	42°52′0″N 74°34′0″E / 42.86667°N 74.56667°E
Aymaq túri	paytaxt qala
Mámleket	Qırǵızstan
qala	Chúy wálayatı
Hákimiyat
• Mer	Aybek Junushaliev Janıshbekov
Dúzilgen waqtı	1825
Aldınǵı atları	Pishpek (1926-jılǵa shekem); Frunze (1926-1991)
Jer maydanı	169,9 km²
Íqlımı	Keskin kontinental
Xalıq sanı (2024)	1 270 910 adam
Xalıq tıǵızlıǵı	6226 adam/km2
Milliy quramı	qırǵızlar — 66.2%; ruslar — 23.0%; uyǵırlar — 1.6%; tatarlar — 1.5%; koreysler — 1.4% ; ózbekler — 1.4%; qazaqlar — 1.1%; ukrainler — 1.0%; dunganlar — 0.5%
Konfessiyalıq quramı	Musılman, xristian
Rásmiy tili	Qırǵız tili
Etnoxoronim	Bishkeklo
Waqıt zonası	UTC+6
Telefon kodı	+996312
Pochta indeksi	720000
Avtomobil kodı	01, BB, E
Websayt	https://bishkek.gov.kg/ky
	Bishkek

Bishkek ^{[lower-alpha 1]}, burınǵı ataması — Pishpek (1926-jılǵa shekem)^{[lower-alpha 2]} hám keyin Frunze (1926–1991)^{[lower-alpha 3]} — Qırǵızstannıń paytaxtı hám eń iri qalası bolıp tabıladı. Qala, sonday-aq, Chúy wálayatınıń orayı esaplanadı^{[lower-alpha 4]}. Ol Qazaqstan menen shegaraǵa jaqın jaylasqan bolıp, 2024-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, xalqınıń sanı, shama menen, 1 200 000 adamdı quraydı^[1].

Qoqan xanlıǵı 1825-jılı jergilikli keriwen jolların qadaǵalaw hám qırǵız qáwimlerinen salıq jıynaw maqsetinde Pishpek qalasın qurǵan. 1860-jıl 4-sentyabrde qırǵızlardıń maqullawı menen polkovnik Apollon Zimmermann basshılıǵındaǵı Rossiya áskerleri qalanı wayran etken. Házirgi waqıtta bul qalanıń qaldıqların Jipek jolı kóshesiniń arqa tárepinde, jańa oraylıq meshittiń qasınan tawa alasız^[2]. 1868-jılı qala ornında Pishpek ataması menen Rossiya xalıq punkti shólkemlestirilgen. Ol Rossiya Túrkistanı hákimshiligi hám onıń Jetisuw wálayatı quramına kirgen.

1925-jılı Rossiya Túrkistanında Qara-Qırǵız avtonom oblasti shólkemlestirilip, Pishpek onıń orayı etip belgilendi. 1926-jılı Sovetler Awqamınıń Kommunistlik partiyası qala atamasın usı jerde tuwılǵan bolshevik áskeriy basshısı Mixail Frunze (1885–1925) húrmetine «Frunze» dep ózgertti. Frunze 1936-jılı Sovet Awqamında milliy-aymaqlıq bólistiriwdiń aqırǵı basqıshlarında Qırǵız Sovet Socialistlik Respublikasınıń paytaxtına aylandı. 1991-jılı Qırǵızstan parlamenti paytaxt atamasın Pishpekniń ózgertilgen forması — Bishkekke almastırdı.

Bishkek Tyan-Shan taw dizbegine kiretuǵın Qırǵız Ala-Too dizbeginiń arqa jaǵında, teńiz júzesinen shama menen 800 metr (2,600 ft) bálentlikte jaylasqan. Bul tawlardıń bálentligi 4,895 metr (16,060 ft) ge deyin jetedi. Qalanıń arqa tárepinde qońsılas Qazaqstanǵa shekem sozılıp jatqan ónimli hám tegis daban bar. Aymaqtıń tiykarǵı bólegi Chúy dáryası arqalı suwǵarıladı. Bishkek Túrkistan–Sibir temir jolına biriktirme jol arqalı baylanısqan.

Bishkek — keń kósheli hám mármer menen qaplanǵan jámiyetlik binaları, sonıń menen birge háwlilerdi qorshap turǵan kóplegen sovetlik turaqlı jaylardan ibarat úlken qala. Qalanıń shetki táreplerinde mıńlaǵan jeke úyler bar. Kósheler kvadratlı sistema boyınsha jaylasqan bolıp, olar boylap tar suwǵarıw kanalları (arıqlar) ótedi, bul kanallar ıssı jaz kúnlerinde sayalı tereklerdi suw menen támiyinleydi.

Etimologiya

Bishkek sózi qımız pisiwge arnalǵan piskek mánisin bildiredi degen shamalaw bar^[3]^[4]^[5].

Bishkek meriyasınıń rásmiy veb-saytında qala ataması boyınsha mınaday túsindirme berilgen: bir batırdıń ayaǵı awır hayalı qımız pisetuǵın piskekti (bishkek) joǵaltıp aladı. Onı izlep júrip, kútilmegen jerden bir ul bala tuwadı hám atın Bishkek qoyadı. Bishkek erjetip ataqlı adam boladı hám qaytıs bolǵannan keyin Alamúdún dáryasınıń boyındaǵı tóbeshikke jerlenedi. Sol jerde onıń húrmetine maqbara qurıladı. Bul binanı XVII–XVIII ásirlerdegi sayaxatshılar kórgen hám táriyplegen^[6].

Sovet dáwirinde, 1926-jıldan 1991-jılǵa shekem, qala bolshevik Mixail Frunze húrmetine «Frunze» dep atalǵan.

Eskertiwler

↑ Qırǵızsha hám rus: Бишкек; Kyrgyz aytılıwı: [b̥ɪɕkʰékʰ] , rus aytılıwı: [bʲɪʂˈkʲek]
↑ Qırǵızsha hám rus: Пишпек
↑ Qırǵızsha hám rus: Фрунзе
↑ Oblast qalanı qorshap turadı, biraq qalanıń ózi oblast quramına kirmeydi, bálki Qırǵızstannıń oblast dárejesindegi hákimshilik birligi esaplanadı.

Derekler

↑ «Kyrgyzstan». улуттук статистика комитети.
↑ «Bishkek». Travel Land.
↑ «Bishkek Capital of Islamic Culture 2014» (en-US). ICESCO-En. 2022-jıl 11-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2022-jıl 11-noyabr.
↑ "In Kyrgyzstan, a taste of the 'purest milk imaginable'". Financial Times. 2022-03-26. https://www.ft.com/content/5efd328e-bcdd-41ec-96c1-1aec00f38d74.
↑ «This Asian country is betting on fermented horse milk to attract tourists» (en). CNN (2022-jıl 21-iyul). Qaraldı: 2022-jıl 11-noyabr.
↑ «История города» (ru). Мэрия. Qaraldı: 2022-jıl 11-noyabr.

Sırtqı siltemeler

[1] Qırǵızsha hám rus: Бишкек; Kyrgyz aytılıwı: [b̥ɪɕkʰékʰ] ^ⓘ, rus aytılıwı: [bʲɪʂˈkʲek]

[2] Qırǵızsha hám rus: Пишпек

[3] Qırǵızsha hám rus: Фрунзе

[4] Oblast qalanı qorshap turadı, biraq qalanıń ózi oblast quramına kirmeydi, bálki Qırǵızstannıń oblast dárejesindegi hákimshilik birligi esaplanadı.

[5] «Kyrgyzstan». улуттук статистика комитети.

[6] «Bishkek». Travel Land.

[7] «Bishkek Capital of Islamic Culture 2014» (en-US). ICESCO-En. 2022-jıl 11-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2022-jıl 11-noyabr.

[8] "In Kyrgyzstan, a taste of the 'purest milk imaginable'". Financial Times. 2022-03-26. https://www.ft.com/content/5efd328e-bcdd-41ec-96c1-1aec00f38d74.

[9] «This Asian country is betting on fermented horse milk to attract tourists» (en). CNN (2022-jıl 21-iyul). Qaraldı: 2022-jıl 11-noyabr.

[10] «История города» (ru). Мэрия. Qaraldı: 2022-jıl 11-noyabr.

[lower-alpha 1]

[lower-alpha 2]

[lower-alpha 3]

[lower-alpha 4]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]