Friedrich Nietzsche
| Tuwılǵan sánesi | 15-oktyabr 1844[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20] |
|---|---|
| Qaytıs bolǵan sánesi | 25-avgust 1900[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20] (55 jasta) |
Friedrich Wilhelm Nietzsche (aytılıwı: Fridrix Wilhelm Nitzshe, 15 oktyabr 1844 — 25 avgust 1900) — nemis avtorı hám filosofı bolǵan. Ol bir neshe kitaplar jazdı hám sol kitapları arqalı dúnyanı ózgertiwge úmitlendi. Kópshilik adamlar onıń kitapların qızıqlı hám ádebiyat, sonday-aq filosofiyaniń ullı shıǵarmalarınan dep esaplaydı.
İsenimleri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Nitzshe kópshilik shıǵarmalarında adamlar qalay jasawı kerekligi haqqında jazdı. Ol sol waqıtta belgili bolǵan moral' haqqındaǵı kópshilik pikirlerdi kritikaladı, sebebi ol neniń tuwrı yamasa neniń natuwrı ekenligi haqqında anıq faktler bar ekenligine isenbedi. Onıń túsiniginshe adamlar moral tuwralı ózleriniń faktlerin payda etiwi kerek dep esapladı.
Ol sonday-aq Xristian dininiń pikirlerin kritikaladı. Onıń iseniwinshe, Xristian dininiń tiykarǵı pikiri bolǵan ázzi adamdı kórgende sol adamǵa ashınıw paydasız. Onıń pikirinshe, ázzi adamlar basqa adamlardıń jaqsı kóriwine ózlerin qorǵaw ushın tayanadı dep esapladı. Nitzshe adamlar onnan ústin bolıwı kerek dep isendi.
Ol adamlar ózleriniń denesin hám ózleri jasap turǵan haqıyqıy dúnyanı jaqsı seziwi kerek dep oyladı. Ol óziniń oqıwshılarına erteklerde jasamawdı hám bolıwı múmkin bolmaǵan oylar menen sheshim qabıllamawdı másláhát etti. Ol beyish haqqındaǵı pikirler dúnyadaǵı qıyınshılıqlardı qalay jeńiwdi bilmegenlikten payda bolǵan dep isendi.
Nitzsheniń oyınsha dúnya bir baylanıslı zat dep esapladı, sonıń ishinde adamzat hám tábiyatta bir biri menen baylanıslı dep esapladı. "Kúshke erk" pikirin oylap taptı. Bul pikir boyınsha hámme adamlar hám zatlar ózlerin jeńiwge, yamasa ózlerinen erkti alıwǵa háreket etedi. Sol sebepli, eger dúnya pútin bir zat bolsa, tap usı kúsh dúnyanı dúnya qıladı.
Nitzsheniń pikirinshe adamlar ózlerin erkin jılawlawda tabısqa erisedi hám jeńiske erisken waqtında adamlar basqasha hám jaqsıraq boladı. Bir kún kelip usıǵan erisetuǵın adamdı Nitzshe "superadam" (yamasa nemisshe "Ubermensch") dep atadı. Nitzshe superadamlar basqa ortasha adamlarǵa salıstırǵanda kúshlirek boladı hám basqa adamlardıń tuwrılıq hám natuwrılıq haqqındaǵı pikirleri menen sheklenbeydi dep oyladı.
Pikirleri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- Ubermensch (Overman)
- Kúshke erk
- Apollon hám Dionis
- Xojayın hám Qul Moralı
- Amor Fati (Táǵdir Muxabbati)
- Máńgi Qaytalanıw
Tásirleri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Germaniya kancleri hám jolbasshısı bolǵan Adolf Gitler Nitzsheniń miynetlerin oqıdı. Gey bir adamlardıń aytıwınsha Gitler Nitzsheniń pikirlerin túsinbedi, biraq oziniń háreketlerin Nitzsheniń miynetleri arqalı tuwrı dep kórsetiwge háreket etti.
Nitzshe miyneltlerin júda jalınlı hám qızıqlı etip jazdı. Biraq ta, ómiriniń aqırında jazǵanları kem kemnen ápiwayı bolıp bardı. Qırıq jasında Nitzshe jinli bolıp ketti. Adamlardıń iseniwinshe, bir kuni Italiyanıń Turin qalasında ol bir adamnıń óz atın qamshılap atırǵanın kórip, attı qutqarıwǵa juwırdı hám attı moynınan qushaqlap onı qutqarıwǵa háreket etti. Sonnan keyin Nitzshe heshqanday miynetler dóretpedi, sonday-aq, ol ózine qarawǵa imkaniyatı bolmadı. Bul awırıw sifilis, yamasa miy isiniwinen payda bolǵan bolıwı múmkin degen pikirler bar.
Onıń miynetleri hám pikirleri elege shekem ilimpazlardı qızıqtırıp kelmekte.
- 1 2 Deutsche Nationalbibliothek Record #118587943 // Gemeinsame Normdatei (alm.). 2012—2016.
- 1 2 Bibliothèque nationale de France BnF authorities (fr.): ashıq maǵlıwmatlar platforması. 2011.
- 1 2 Friedrich Nietzsche // RKDartists (nid.).
- 1 2 Friedrich Nietzsche // SNAC (ing.). 2010.
- 1 2 Friedrich Nietzsche // International Music Score Library Project. 2006.
- 1 2 Itaú Cultural Nietzsche // Enciclopédia Itaú Cultural (порт.). São Paulo: Itaú Cultural, 2001. ISBN 978-85-7979-060-7
- 1 2 Friedrich NIETZSCHE // NooSFere (fr.). 1999.
- 1 2 Friedrich Nietzsche // Internet Philosophy Ontology project (ing.).
- 1 2 Friedrich Wilhelm Nietzsche // BD Gest’ (fr.).
- 1 2 Friedrich Wilhelm Nietzsche // Brockhaus Enzyklopädie (alm.).
- 1 2 Nehamas A. Friedrich Nietzsche // Nietzsche, Friedrich (ing.). // Grove Art Online / J. Turner [Oxford, England], Houndmills, Basingstoke, England, New York: OUP, 2018. doi:10.1093/GAO/9781884446054.ARTICLE.T062440
- 1 2 Friedrich Nietzsche // AlKindi.
- 1 2 Friedrich Nietzsche // Babelio (fr.). 2007.
- 1 2 Friedrich Nietzsche // Musicalics (fr.).
- 1 2 Brozović D., Ladan T. Friedrich Nietzsche // Hrvatska enciklopedija (xorv.). LZMK, 1999. 9272 b.
- 1 2 BeWeB.
- 1 2 abART.
- 1 2 Find a Grave (ing.). 1996.
- 1 2 Geni.com(kt.). 2006.
- 1 2 Spiro F. Nietzsche, Friedrich Wilhelm // Biographisches Jahrbuch und Deutscher Nekrolog (alm.). / Hrsg.: A. Bettelheim B. Vol. 5. S. 388–426.