Massagetler

Massagetler — Ámiwdáryanıń oń jaǵindaǵi keń paytax átirapta hám Aral boyi jerlerinde júdá áyem zamanlardan baslap mákan basqan massagetler qáwimleri ó'zleriniń kúshli awqamin dúzgen edi. Massagetler—jawinger, erkinlikte jasawdi qáleytuǵin, ó'zlerinin ana jurtiniń azatliǵi ushin jan beriwge tayarturatuǵin xaliq bolǵan.Massaget qáwimleri tuwilǵan perzentleri kim boliwina, yaǵniy ól ul ma, qiz ba óǵan qaramastan, ólardi Watandi qorǵawǵa tayar turiw ruwxinda tárbiyalaǵan. óniń bir misali retinde Tumaristiń er júrek, batirliǵin kórsetetúin joqaridaǵi waqiyani aytsaq boladi.Massagetler awqamina kirgen xaliqlardiń ishinde sol zamandaǵi xorezmlikler hám ólar menen jaqsi múnásibette bolǵan qońsilari amyurgiya saklari, derbikler, osiylar, toxarlar (daxlar) hám basqa da bir qatar qáwimler edi. Bul awqamda Xorezmnin’ órni úlken edi

Tarıyx

S. P. Tolstov massaget qáwimleri awqamin basqarǵan, tariyxta ati málim wákillerinen Saksafar, Omarg hám Tumarislerdi atap kórsetken. ól Tumaristi derbiklerdin’patshasi bolǵan dep aytsa, Saksafardi Siyavushlar áwladinan shiqqan Xorezm patshasi Shawshafar boliwi itimal degen pikir júritken. Usi pikirge súensek b.e.sh. VI ásirde áyemgi Xorezm mámleketleriniń eń dáslepki patshalariniń biri Saksafar bolǵan dep aytamiz. Qaraqalpaqstan aymaǵindaǵi áyemgi mámleket Xorezm mámleketi haqqi’nda isenimli jazba derekler bar. ól dereklerde b.e.sh. VII-VI’ ásirlerde Xo rezmnin’ pútin aymaǵinda, kelip shigisi boyinsha irani etnikaliq toparǵa jatatuǵin qáwimler hám xaliqlar jasaǵanligi aniqlanǵan. ólar: sogdiyanalilar, bakriyalilar, margiyalilar,xorezmliler, parfiyalilar, saklar, massagetler hám basqada xaliqlardan quralǵan hár qiyli qáwimler bolip esaplanadi. órta Aziyadaǵi diyqanshiliq penen shuǵillaniwshi xaliqlardin’ ishinde sogdiyanalilar hám xorezmliler san jaǵinan anaǵurlim kópshilikti quraǵan. ólardin’ mádeniy rawajlaniw dárejesi de ó'zleri menen qońsilas basqa xaliqlardan anaǵurlim joqari bolǵan. Orta Aziyadaǵi ótiriqshi úlken xaliqlardiń biri-xorezmliler bolǵan. ólar ámiwdaryanin’ tomengi aǵisinda ónin’ eki boyin jaǵalap jasaǵan. Atı atalǵan xaliqlardiń barli’ǵiniń da ó'mir-tirishiligi órta Aziyadaǵi eń iri dáryalar—ámiwdárya hám Sirdárya menen tábiyiy túrde baylanisli bolǵan. órta Aziyadaǵi ко’shpeli sharwa xaliqlardiń ishindegi eń irileri sakmassaget qáwimleri edi.Al qul ielewshilik dúzimi dáwirinde bul átirapta jasaǵan xaliqlar hám ólarǵa húkim súrgen mámleket haqqinda qisqa bolsa da jazba maǵliwmatlar ushirasadi. Alimlar temir dáwirindegi xaliqlar qul ielewshilik dúzimi dáwirinde de jasaǵan dep tastiyiqlap ótir. ólar saklar hám massagetler dep atalǵan. Bul házirgi Qaraqalpaqstanda jasap atirǵan jergilikli xaliqlardiń eń dáslepki ati belgili ata-babalariniń wákilleri bolip esaplanadi.Massagetler ámiwdaryanin’ jaǵalawlarindaǵi jerlerden baslap tap Sırdáryaǵa shekemgi araliqlarda sahralarda jasaǵan. Sirdaryanin’ shiǵisi hám arqa shiǵisi saklardin’ mákani bolǵan. B.e.sh. VI-V ásirlerde ahamoniylik jaziwlarda saklardin’ u’sh qáwim birlespeleri bolǵanli atalip ó’tiledi: Saka-tigraxawda, Saka-tiya-tara-darayya, Saka-xawmavaraka.

Mádeniyat

Joqarida aytilǵan iri qáwimlerden basqa áyemgi dereklerdiń ishinde skifler, saklar hám massagetler dep esaplaniip júrgen kóplegen qáwimlerdiń atlari’ belgili. órtaAziyaniń diyqanshiliq jerlerinde (oazisinde) xorezmliler, baktriyalilar, sogdiyanalilar hám parfiyanlar jasaǵan. Al ólar jasaǵan rayonlardiń átiraplarinda daylar, parnalar, apasiyaklar, derbikler, toxarlar, assiyler hám awgasiyler mákan etken.Ilimpazlardiń boljawlari boyinsha Saka-tiya-tara-darayya, —«Dáryaniń yamasa teńizdiń arǵi jaǵindaǵi saklar» hám basqa da joqarida ati atalǵan qáwimlerdiń qaraqalpaqlardiń ata-tegine qatnasi bar. ásirese apasiakiar

Rawajlanıwı

qaraqalpaq xalqiniń qáliplesiwindegi áyemgi quram bolekleri (komponentler) bolǵan.áyemgi Xorezm mámleketinin’ siyasiy, mádeniy tariyxi Qaraqalpaqlardin’ aymaǵinda jasaǵan qawimler menen baylanisli bolǵan. ólar Aral teńizi boyindaǵi saklardin’ Balandi, Shirik-rabat hám Babish mulla esteliklerinin’ mádeniy qatlamlarinan tabilǵan.

Derek

Qaraqalpaqstan tarıyxı 2016 6-klass sabaqlıǵı