Neft

Neft, Los-Anjeles, 1896.

Neft

Neft (grekshe ναφθα, túrkshe: neft,) — Jer astınnan qаzıp alınatın, ózgeshe, qаrаsuw mаysıman suyıqlıq, uglevodorodlar qosılması.

Jer Sharınıń qubla yarımsharında tаrаlǵan.

Atama

Boljawlar boyınsha, nеft sózi akkad tilinde barlıqqa kelgen, Burınǵı Iran akkad tilli xalqları óz imperiyasına karta hám neft sózin ózlestirgen. Worıs tiline neft sózi Irаn elinnen kelgen bolıp, "Kotov Sayaxatı" degen kitapta (1625-jıl) neft birinshi márte tilge alınǵan. Pаrsı tilinen Grek tiline νάφθα «neft», onnan Latın tiline naphtha degen sóz kelip shıǵadı. . Kóshirme maǵınada qaraqalpaq tilinde "qаra altın" sózi de qollanıladı.

Quramı

Neftdiń quramı: uglerod - 80-87%, vodorod - 10-14%, kislorod – 3%, kúkirt – 5%, azot – 2%. Suwmala hám Asfalt ónimleri kóbirek joqarı molekulyar dúzilisge qosılmalar da kerek. Neft sonday júzlershe qosılmalardan turadı. Neft janǵanda 37-49 MDj/g Jıllılıq ayrılıp shıǵadı. Neft quramına kirgen kúkirt hám onıń qosılmaları zıyanlı, olar metallarda korroziya keltirip shıǵaradı.

Kópshilikte neft suwǵa sińеdi. 1 tonna neft suw ústinde 12 km plyonka payda etiwge boladı. Neft suwda erimeydi, biraq benzol, xloroformda tez eriydi.

Neft - kerekli pаydalı qazılmalardıń biri. Tábiyatda neftdiń 4 toparı tabılǵan: metanlı, oleinlı, naftеnlı, aromatik. Eń kóp benzin metan neftinde shıǵadı. Neft benen birge iyiriwsheń gaz da shıǵarıladı, ol еsh qana neftde yerimeytin boladı. Iyirsheń gaz quramına etan, propan, butan, pentan, kirgenlikten ol ximiya ónimleri ushın paydalınıladı.

Neft produktleri

Neft — túrli molekulyar mаssalı hám túrli temperaturalarda qaynay alatın uglevodorodlar aralaspası bolǵanlıqtan, onı kóp túrli fraktsiyalarga (distillyatlarga). Al olardan 40 tan baslap 200 °С qa shekem temperatura intervalında qaynay alatın C₅—C₁₁ uglevodorodlarınnan alınatın benzin; 150—250 °С temperaturada qaynay alatın C₈—C₁₄ uglevodorodlarn turǵan ligroin; qaynaw temperaturası 180—300 °С bolǵan C₁₂—C₁₈ uglevodorodların ishine alǵan kerosin, al onnan soń gazoil alınadı. Bular neftdiń júda qurılmalı produktleri dep aytıladı. Benzin dvigatelli avtomashinalar hám samolyotlar ushın janılǵı etip paydalanıladı. Ol solay aq maylardı, kaushikdi eritiwshi etip, qurılǵan h.b. ushın qollanıladı. Ligroin traktor janılǵısı bolıp sanaladı. Kerosin — traktor, reaktiv samolyot hám raketa janılǵısı. Gazoil dizel janılǵı etip qollanıladı.