Alp tawları

Alp tawları

Alp tawları fr. Alpes, italyansha Alpi), Batıs Evropanıń eń biyik taw shıńı. Ol Franciyanıń, Italiya, Shveycariyanıń, Germaniyanıń, Avstriyanıń, Lixtenshteynniń hám Sloveniyanıń bir bólegin iyeleydi. Alp tawları bir-birlerinen pás shinkler arqalı ajıralıp turǵan tawlardıń diziminen ibarat. Uzınlıǵı 1200 km, keńligi 50–260 km. Eń iri shinkleri — Simplon (2005 m), Sen-Gotard (2108 m), Brenner (1371 m) hám b. Tawlar jónelisine kóndeleń jaylasqan shuqır salmalar (Bo-den kólinen Komo kóline shekem) Alp tawlarınıń batıs hám shıǵıs bólimlerine ajıratıp turadı. Alp tawlarınıń eń biyik bólimlerinde muzlıqlar hámda muzlıq payda etken relyef túrleri kóp. Shıǵıs Alp tawları (4049 m, Ber-nin tawı) batıs Alp tawları (4807 m, Monblan tawına)n pásirek. Olar hám ayırım dizbeklerge bólinip ketken. Alp tawları eteklerinde háktas, dolomitler keń tarqalǵan, karst rawajlanǵan. Taw eteklerinde klimat ortasha, taw biyikliklerinde bárqulla qar hám muzlıqlar bar, klimatıda suwıq. Muzlıqlardıń ulıwma maydanı. 4140 km². Muzlıqlar hám mángi qarlardıń tómengi shegarası 2500– 3200 m biyiklikte . Eń kóp jawın arqa hám qubla jan bawırlarında jawadı (2000– 3000 mm). Alp tawlarınan aǵıp túsetuǵın dáryalar (Reyn, Rona, Drava, Adije hám b.) sersuw, serostona, gidro-energiya imkániyatlarına bay. Kórkem kóller kóp: Jeneva, Syurix, Boden, Lago-Majore hám b. Tabiyiy ósimlik túrleri biyiklik kontinentlerin payda etken. Taw eteginen 800 m biyiklikke shekem mádeniy landshaftlar, 1200 m biyiklikler-de keń japıraqlı toǵaylar, 1300–1700 m biyikliklerde iyne japıraqlı toǵaylar bar. 2600 m den 3200 m ge shekem aralıqlar subalp putazarları, jaylawlar menen bánt. Taw dizbeklerinde tunneller qazılıp, temir jol hám avtomobil jolları ótkizilgen. Al-pinizm hám turizm keńnen rawajlanǵan.