Kontentke ótiw

Bulgar tili

Wikipedia, erkin enciklopediya
Bulgar tili
Jergilikli atı
Tarqalǵan mámleketler
Sóylesiwshiler sanı
Klassifikaciyası
KategoriyaEvroaziya tilleri
Til shańaraǵıAltay tilleri
Túrkiy tarmaq
Bulgar toparı
ÁlipbesiBulgar runes, Greek alphabet hám Arabic alphabet
Til kodları
ISO 639-1-
ISO 639-2-
ISO 639-3XBO
132 belgili bulgar runası. P. Dobrevu

Bulgar tili — áyyemgi bulgar qáwimleriniń tili. Bulgarlar dáslep Xun qáwimleri awqamına kirgen, slavyan, fin-ugor mámleketleri menen baylanısta bolǵan. IX — XI ásirlerden saqlanǵan dereklerdegi (XIV — XV ásirler) jazıwlarǵa, tariyxıy atlar dúzilisine qaraǵanda, bulgar tili házirgi chuvash tiline jaqın bolǵan. Bul ekewi túrkiy tiliniń bulgar toparına tiyisli. Bulgar toparındaǵı tillerdiń ózge túrkiy tilden ayırmashılıǵı — „z“ ornına „r“, „sh“, „s“ ornına „l“ háribiniń paydalanılıwı. Bulgar tili házirgi bashqurt, tatar tilleriniń qáliplesiwine sebep boldı. Kóshpeliler bulgarlardı VII — IX ásirlerde házirgi Rossiyanıń qublasına qarap quwǵanında, olardıń bir bólegi venger hám slavyanlardıń quramına kirgen, sonıń nátiyjesinde olardıń tiline bulgar sózleri kóplep kirgen.

Bulgar tili — áyyemgi bulgar xalqınıń tili. Xalqı túrkiy qáwimler birlespesinen ibarat bolǵan Bulgar mámleketi házirgi Volga hám Kama dáryalarınıń boylarında X ásirde júzege kelgen. Bul mámleket kriziske ushraǵannan soń qáwim hám xalıqlardıń Bulgar awqamı tarqalıp ketken. Bul til haqqında vizantiyalı, evropalı, arman hám arab sayahatshılarınıń eslerinde, sonday-aq qábir taslarında saqlanǵan maǵlıwmatlar, adam hám orın atları tiykarında pikir júritiw múmkin. Bular Bulgar tiliniń ayırım ózgesheliklerin anıqlawǵa imkan beredi. Máselen, áyyemgi túrkiy tillerden "z" ornında "r", "sh" ornında "l" bar ekenligi menen parıq qılǵan: kyor — gúz; xyol — qıs. Bulgar tili áyyemgi tillerden hazar, házirgi tillerden chuvash tiline jaqın turadı. Bul 3 til birgelikte túrkiy tillerdiń bulgar toparın quraydı[1].

Bulgarsha, tatarsha hám chuvashsha sózler kestesi[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Voljskli-bulgarsha sózler (r-usıl) Shama menen transliteraciya Zamanagáy chuvashsha analog Zamanagóy tatarsha analog Sóz mánisi
هیر хир хĕр кыз qız
اول авл (аул) ывăл ул ul
آیح айх уйăх ай (айгы) ay
جال джал çул ел (джыл) jıl
تواتو، تواتة туату, туата тăват(ă) дүрт tórt
آلط، آلطی алты, алт улт(ă) алты altı
جتی، جیات джиат, дж-ти, джиете çич(ĕ) җиде jeti
سکر с-к-р сакăр сигез segiz
طحر، طحور т-хур, т-х-р тăхăр тугыз toǵız
وان ван, уан вун(ă) ун on
جیریم، جرم джирим, дж-р-м çирĕм егерме (җегерем) jigirma
ووطر вут-р вăтăр утыз otız
جور джур çĕр йөз júz
ﺍﺣﺮﺖ ахират ахрат ахирэт aqıret
ﺍﻜ ике икӗ ике eki
ﺩﻨﻴﺎﺮﻦ дэньядан, дуньядан, дуньяран (dunyaran) тӗнчерен дөньядан dúnyadan
ﺑﺎﻘﻲ бакый бакый ólmes

Derekler[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

  1. "Bulgar tili" ÓzME. B-háribi Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

Siltemeler[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]