Germaniya imperiyası
| Germaniya imperiyası nemecshe Deutsches Reich Imperiya | |||||||||
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Uranı nemecshe Gott mit uns | |||||||||
| Gimn «nemecshe Heil dir im Siegerkranz» «Sen jeńisli tajıńda dańq tarat» | |||||||||
| [[Fayl:Úlgi:Imagestack|300px]] | |||||||||
| Úlken qalaları | Berlin, Gamburg, Myunxen, Drezden, Breslau, Kyoningsberg, Shtettin, Dancig | ||||||||
| Til(ler)i | nemec | ||||||||
| Pul birligi | altın marka (1873—1914) qaǵaz marka (1914-1918) | ||||||||
| Parlament | joqarǵı palata: Bundesrat tómengi palata: Reyxstag | ||||||||
| Maydanı | 1 750 000 km² (538 632 kv.km - Evropada) | ||||||||
| Xalqı | 67 790 000 adam (1914)[1] | ||||||||
| Basqarıw forması | dualistlik monarxiya áskeriy diktatura sharayatında (1916-1918-jillar)[2] | ||||||||
| Dinastiya | Gogencollernler | ||||||||
 Germaniya imperatorı (Kayzer) | |||||||||
| - 1871—1888 | Vilgelm I | ||||||||
| - 1888 | Fridrix III | ||||||||
| - 1871—1890 | Otto fon Bismark (birinshi) | ||||||||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.png)
Germaniya imperiyası (Germaniya reyxı nemecshe Deutsches Reich; jáne de Kayzer Germaniyası Kayzerreyx nemecshe Kaiserreich; Ekinshi reyx) — Germaniyanıń Prussiya basshılıǵında Kishi Germaniya jolı menen birlesiwi nátiyjesinde kancler Otto fon Bismark hám imperator Vilgelm I Gogencollern baslaması menen dúzilgen hám 1871-jıl 18-yanvardan 1918-jıl 9-noyabrge shekem bar bolǵan awqamlas monarxiya mámleketi.
Sociallıq-siyasiy dáwirleri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
- Bismarktıń roli
- Imperiyanıń payda bolıwı. Buǵan German awqamınıń bólekleniwi (1866), úsh urıs (Germaniya-Daniya urısı (1864), Avstriya-Italiya-Prussiya urısı (1866), Franciya-Prussiya urısı (1870-1871)), Avstriyanıń Germaniya tariyxınan shıǵıwı, Arqa Germaniya awqamı (1866-1871) sebepshi boldı
- Germaniya hám Prussiya ortasındaǵı eki mámleketshilik, german mámleketleri arasında Prussiyanıń jetekshiligi
- Imperiya hám onı quraytuǵın mámleketlerdiń húkimetleri konstitucion monarxiya bolǵan.
- Imperiya ulıwmalıq saylaw huqıqı (Prussiyadan tısqarı!)
- 5 partiyalı sistema (socialistler, shep liberallar, milliy liberallar, katolik «Oray», konservatorlar)
- Jámiyettiń fundamental siyasiylestiriliwi
- Avtoritar basqarıw rejimi, saylawlardaǵı aldawlar
- Jámiyettiń áskeriylestiriliwi
- Aktiv industrializaciya, xalıq sanınıń ósiwi, batıs aymaqlarǵa migraciya, ásirese shıǵıs german polyaklarınıń migraciyası
- Baspanıń rawajlanıwı hám tásiri
- Universitetlerdegi jańa zamanagóy pánlerdiń ótiliwi
- Antisemitizm
- Rasizm ideyalarınıń ósiwi
Tiykarǵı waqıyaları
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- Parlamentte áskeriy byudjet ushın toqtawsız gúres
- Parlamenttiń tez-tez tarqatılıp jiberiliwi
- Vilgelm I hám Bismarkqa qarsı qaslıqlar
- Liberal dáwir (1871-1879)
- Ekonomikalıq túskinlik (1873-1879) (der Gründerkrach)
- Proteksionizmge ótiw
- Polyaklardıń germanlastırılıwı
- Socialistler menen gúres
- 1879-jılda ishki siyasatta júz bergen «Konservativ daǵdarıs»
- Social qamsızlandırıwdıń payda bolıwı
- Aktiv sırtqı siyasat
- Namibiyadaǵı koloniyalar hám 1904-1907-jılǵı genocid
- Cabern waqıyası, 1913
Tarıyxı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
1870-jılda Franciya-Prussiya urısı (1870-1871) baslandı. Prussiya kansleri Otto fon Bismark hám Vilgelm I urıs nátiyjesinde Franciya qudiretin joqqa shıǵarıp, Germaniyanı birlestiriwge úmitlengen edi. Franciya imperatorı Napoleon III bolsa Germaniyanıń birlesiwine tosqınlıq etip, Evropadaǵı Franciya húkimranlıǵın saqlap qalmaqshı edi. Arqa Germaniya awqamı áskerleri tolıq jeńiske eristi. 1871-jıldıń 18-yanvarında Versal sarayında Bismark hám Vilgelm I German Imperiyası dúzilgenligi tuwrısında járiyaladı. Imperiyaǵa Bavariya hám qubla german mámleketleri sıyaqlı Arqa Germaniya awqamına aǵza bolmaǵan mámleketler tez arada qosıla basladı. Avstriya Germaniyanıń bir bólegi bolıwdı qálemedi. Francuzlar tárepinen tólengen 5 milliard frank muǵdarındaǵı reparaciyalar german ekonomikasınıń bekkem tiykarı boldı. Bismark jay ǵana rásmiy tárizde Germaniyanıń ekinshi shaxsına aylandı.
Aymaqliq bóliniwi
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Germaniya birlestirilgennen keyin bir payıtlar ǵárezsiz bolǵan mámleketlerdiń húkimdarları óz qudiretlerin saqlap qala aldı hám tek ǵana imperator, yaǵnıy, Prussiya patshasına boysınatuǵın boldı. Usınıń sebepinen Germaniyada birden-bir aymaqliq bóliniw bolmaǵan.
Birlesken mámleket quramına tómendegiler kirdi:
- Patshalıqlar:
Prussiya
Saksoniya
Bavariya
Vyurtemberg- Erkin Ganza qalaları:
Gamburg
Lyubek
Bremen- Ullı gersoglıqlar:
Baden
Gessen va Reyn
Meklenburg-Shverin- Meklenburg-Strelits
Oldenburg
Saksen-Veymar-Eyzenax (1877-jıldan baslap Saksoniya)- Gersoglıqlar:
Anhalt
Braunshveyg
Saksen-Altenburg
Saksen-Meyningen
Saksen-Koburg-Gota
Saksen-Lauenberg (1876-jıldan Prussiya menen birlesti)- Knyazlıqlar:
Valdek
Lippe
Shaumburg-Lippe- Sonday-aq:
Elzas-Lotaringiya
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
Ádebiyatlar
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- Halder, Winfrid: Innenpolitik im Kaiserreich 1871—1914, 22006.
- Nipperdey, Thomas: Deutsche Geschichte 1866—1918, Bd. 2: Machtstaat vor der Demokratie, 1992.
- Ullmann, Hans-Peter: Das deutsche Kaiserreich 1871—1918, 1995.
Sonday-aq
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ Encyclopædia Britannica — 232 bet.
- ↑ The Nemesis of Power The German Army in Politics 1918–1945. ISBN 978-1-4039-1812-3.
Sırtqı siltemeler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Sırtqı siltemeler  |
|
|---|