Nókis

Wikipedia, erkin enciklopediya
Nókis
Nukus
Coat of arms
Dúzilgen waqtı 1860
Rásmiy atı Nukus
Jergilikli atı Nukus
Mámleket Ózbekstan
...nıń paytaxtı Qaraqalpaqstan
Jaylasqan administrativlik birligi Qaraqalpaqstan
Waqıt zonası UTC+05:00
Geografiyalıq koordinatları 42°27′53″N 59°36′8″E
Xalqı 319 583
Teńiz júzesinen biyikligi 76 metr
Maydanı 221 şarşı kïlometr
Pochta indeksi 230100
Derekli súwretlengen Armenian Soviet Encyclopedia, vol. 8
Rásmiy sayt http://nukus.by.ru/, https://nukus.uzbekgo.com
Commons kategoriyası Nukus
Temanıń tiykarǵı kategoriyası
Baylanıslı shaxslar kategoriyası Category:People from Nukus
Usı jerde tuwılǵan shaxslar kategoriyası Category:Births in Nukus
Usı jerde qaytıs bolǵanlar ushın kategoriya Category:Deaths in Karakalpakstan
Map
Nukus

42°27′53″N 59°36′8″E

Geografiyalıq jaylasqan ornı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

NókisQaraqalpaqstan Respublikasınıń paytaxtı. Nókis – Qaraqalpaqstan Respublikasınıń orayında jaylasqan bolıp, Ámiwdárya oń jaǵasında jaylasqan. Ol teńiz betinen 76 metr biyiklikte jaylasqan. Qalanıń batıs hám shıǵıs tárepleri Qızılqum shóli menen qorshalǵan. Arqa bólegi Ámúwdáryanıń deltasına tiyip turadı.Qızketken kanalı pútkil qaladan ótip turadı. Klimatı kontinentallı. 1930-jılı 12-noyabr kúni húkimet tárepinen paytaxttı To’rtku’lden Nókiske almastırıw haqqında másele qabıllandı. 1939-jılı Nókis qalası paytaxt boldı. Qala Ózbekstan Respublikasınıń arqasında, Aral teńizine jaqın, úsh — Qaraqum, Qızılqum hám taslı shól — Uʻstirt platosı, haʻm de keyingi jılları qosılǵan tórtinshisi — Aralqqum shólleri qorshawında jaylasqan.

Tariyxı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Birinshi bolıp Nókis maydanlarında biziń eramızǵa shekemgi 3-4 ásirlerde adamlar jasay baslaǵan. Shursha qalasın tariyxı, Nókis maydanlarında adamlar 2000 jıldan aslam ómir súrgenligin aytadı. Arxeologiyalıq qazılıwlar, Shursha qalası biziń eramızǵa shekemgi 4-ásirde áyyemgi Xorezm mámleketiniń tiykarǵı bólegi bolıp esaplanǵanın kórtedi. Nókis — qala atı. Nókis Qaraqalpaq násiliniń ulıwma atı bolıp esaplanadı. Tariyxıy ádebiyatlarda bul at salıstırmalı kemnen-kem esletiledi. Jergilikli adamlardıń maǵlıwmatları boyınsha „Nókis‟ ataması „toǵız adam‟ degen mánini bildiriwshi, persidlik at „Nukus‟ atamasına tiykarlanǵan eken. Bul at ta tarixıy bir ápsanaǵa tiykarlanǵan.

Ekonomikası[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Házirgi waqıtta islep shıǵarıwdıń tiykarǵı bólegi paytaxtta jaylasqan. Olar zamanagóy úskeneler menen támiynelengen, islep shıǵarılıp atırǵan ónimler jergilikli xalıq tárepinen talaplar qanıqtırıp atır, taǵı da eksport qılınıp atırǵan tovarlar ólshemi de artıp atır. Házirgi waqıtta bárshe talaplarǵa juwap beriwshi transportlıq sistema da iske túsirilgen. Temir jol baylanıs sisteması qayta ońlanıp, Ushqudıq stantsiyası qosılgʻanna keyin, Tashkent penen Nókis qalaları arasındaǵı aralıq táwiraq qısqardı. Bunnan basqa da Nókis qalasınan zamanagóy samalyotlarda kóplegen jónelisler qaray ushıw imkaniyatına iye.

Bilimlendiriw tarawı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

ÓzR Pánler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi, 345 pán kandidatları, 30 pán doktorları. 4 joqarı oqıw orınları: Qaraqalpaqstan mámleketlik universiteti, Nókis mámleketlik pedogogikalıq institutı, Tashkent pediyatriya institutı Nókis filiali, Tashkent mádeniyat institutı Nókis filialı, 16 arnawlı bilimlendiriw orınlar. 80 akademiyalıq litseyler hám kásip-óner kolledjleri. 43 orta arnawlı mektepler. 45 oqıwǵa shekemgi orınlar.

Mádeniyat hám kórkem-óner tarawı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Berdaq atındaǵı muzikaliq-drama teatrı, Jas tamashagóyler teatrı, Gosfilarmonıya, quwırshaq teatrı, 5 xalıq ansamblleri, respublikalıq radio hám televideniye, Qaraqalpaqfilm. Jazıwshılar awqamı, Suwretshilerler, jurnalistler, kompozitorlar hám arxitektorlar. Savitskiy atindagi kórkem-óner muzeyi.

Den-sawlıqtı saqlaw tarawı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

5 zamanagóy úskeneler menen támiynlengen sawalandırıw máskenleri, 8 qalalıq poliklinikalar. Bul baǵdar boyınsha 551 shıpakerler, 1660 orta meditsina xizmetkerleri jumıs islep atır.

Dene tárbiya hám sport tarawı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shama menen 230 sport zallar hám sport maydanları, sonıń menen birge qalalıq stadion, qalalıq sport zal, 2 tennis kortları, awır atletika zalları, gúres zalları, ippodrom, júziw basseynleri, grebli mektebi hám t.b.

Transport[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Aeroport qálegen túrdegi samalyotlardı qabıllaw imkániyatına iye; temir jol vokzal; eki avtovokzal. Qalalıq jámiyetlik transport: mikroavtobuslar hám marshrutlı taksiler.

Baylanıs[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Zamanagóy 7 — numeratsiyalı hám optikalıq baylanıs menen isleytugʻın ATS(latın, avtomatikalıq telefon stantsiyası), Internet provayderleri.