Kontentke ótiw

Beruniy (qala)

Wikipedia, erkin enciklopediya
Beruniy
Qala
41°41′0″N 60°45′0″E / 41.68333°N 60.75000°E / 41.68333; 60.75000 G OKoordinatları: 41°41′0″N 60°45′0″E / 41.68333°N 60.75000°E / 41.68333; 60.75000 G O
Mámleket Ózbekstan
Respublika Qaraqalpaqstan Respublikası
Rayon Beruniy rayonı
Aldınǵı atları Kat,Shabbaz
Xalıq sanı
 (2018)
66,09mıń [1] adam
Waqıt zonası UTC+5
Lua error Module:Location_map moduli ishindegi 425 jolında: No value was provided for longitude.
Lua error Module:Location_map moduli ishindegi 525 jolında: Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/Qaraqalpaqstan Respublikası" does not exist.

Beruniy (qaraqalpaqsha: Beruniy) — Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı qala, Beruniy rayonı orayı.

Ámiwdáryanıń oń jaǵasındaǵı Úrgensh temir jol stansiyasınan 20 km arqa-shıǵısta jaylasqan. Iqlımı keskin kontinental. Yanvar ayınıń ortasha temperaturası –15°C, –20°C, iyul ayında bolsa 38°C dı quraydı. Xalqı 66.09 mıń adam (2018). Beruniy áyyemgi Xorezmniń paytaxtı bolıp, sol dáwirlerde Kat dep atalǵan. 1957-jılı 4-iyulda Ózbekstan Respublikası Joqarı Keńesiniń qararı menen Shabbaz (Shayx Abbas Vali) rayonı dep atalıp kelgen. 1964-jıldan baslap usı jerde tuwılıp ósken alım hám oyshıl Ábiw Rayxan Beruniydiń atı menen atalatuǵın boldı. Beruniy 990-jıllarda qalada astronomik baqlawlar alıp barǵan.

Qala Respublikanıń zárúr sanaat oraylarınan esaplanadı. Qalada gerbish, asfalt, paxta tazalaw zavodları, baspaxana, xojalıq xizmet kórsetiw kárxanaları bar. 1969-jıl 13-martta Ámiwdárya suwınıń tasıwı nátiyjesinde qaladaǵı bir qansha ımaratlar úlken ziyan kórdi. Lekin, tez waqıttıń ishinde qala qayta tiklendi. Keyingi jıllarda qala shegarası keńeydi, jáńa jer, kósheler qurıldı. Beruniy basqa rayonlar menen Qaraqalpaqstan avtomagistralı hám Ámiwdáryadaǵı Shertiw pristanı arqalı baylanısqan. Qaladan Nókis, Tórtkól hám basqa qalalarǵa samalyot hám avtobuslar qatnaydı. Beruniyde 70 ulıwma bilim beriw mektebi, muzikalıq hám sport mektepleri, 8 ulıwmalıq kitapxana, mádeniyat úyi, muzey, 7 emlewxana bar (2000)[2].

2005-jılı 9,1 shaqırım gaz tarmaqları, 8,5 shaqırım suw tarmaqları paydalanıw ushın tapsırılǵan. Bunnan tısqarı, 31 mıń kv.m. bir neshe turar jaylar, emlewxanalar kapital remonttan shıqtı. Qala xalqı 2005-jıllarǵa kelip taza ishimlik suwı menen, gaz hám elektr energiya tarmaqları menen tolıq támiyinlengen[3].

Táriyxı[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

X ásirdiń aqırlarındaǵı «Aymaq al-Alam» (álem shegaraları, aymaqları) geogrfiyalıq shıǵarmasınıń belgisiz parsı avtorı usınday etip jazadı: "Kat - Xorezmniń bas qalası, Túrkstanǵa dárwazaları qaraǵan, Túrkstan, Mawarawnnaxr Xazar wálayatları túrkleriniń malları saqlanatuǵın, sawdagerler aǵıp keletuǵın jer... Qala úlken baylıqqa iye. Kópshik-kórpeleri, tigilgen kiyimler, jip gezlemeler, kiyiz, ruxbinler (sır túri) sol jerden alıp kelinedi"[4].

Derekler[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

  1. Число постоянных жителей в Республике Каракалпакстан на 1 января 2018 года Arxivlendi 2019-03-21 Wayback Machine saytında., Портал открытых данных Республики Узбекистан
  2. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  3. К.Қунназаров. Бес қала. Теңиздиң әтирапы елим. Нөкис. 2010.
  4. КАРАВАНЫ ИДУТ В КЯТ - Древний Хорезм - Filigria.com - Двери в прошлое!, 2014-02-21da túp nusqadan arxivlendi, qaraldı: 2013-01-04