Qaraqalpaqstan
Qaraqalpaqstan Respublikası | |
|---|---|
| Gimni: Anthem of Karakalpakstan.ogg | |
 | |
 | |
| Paytaxtı | Nókis |
| Rásmiy tilleri | ózbek tili, qaraqalpaq tili |
| Etnoxoronim | qaraqalpaq |
| Basshıları | |
| Amanbay Orınbaev | |
| Qaxraman Sariev | |
| Maydanı | |
• Ulıwma | 166,590 kv.km km2 |
| Xalıq sanı | |
| 12,03 adam/km2 | |
| Waqıt zonası | UTC+05:00 |
| Telefon prefiksi | +998 |
Qaraqalpaqstan Respublikası yamasa Qaraqalpaqstan[1] — Ózbekstan Respublikası quramındaǵı suveren respublika. Ózbekstannıń arqa-batısında jaylasqan. Paytaxtı — Nókis qalası. Iri qalaları — Xojeli, Qońırat, Shımbay hám Taqıyatas.
Respublika administrativlik jaqtan 16 rayon hám 1 qaladan turadı.
Geografiyası
Qaraqalpaqstan házirgi waqıtta, tiykarınan, shólstanlıqtan ibarat hám Ózbekstannıń batısında, Ámiwdárya háwiziniń eń tómengi bóliminde, Aral teńizi boyında jaylasqan[2][3][4]. Maydanı 164 900 km² bolıp[5], átrapı shól menen qorshalǵan. Qızılqum shóli shıǵısında, al Qaraqum shóli qublasında jaylasqan. Ústirt plato batısqa qaray Kaspiy teńizine shekem sozılıp jatadı[6].
Klimatı
Qaraqalpaqstan Respublikası keskin kontinentallı hám hádden tısqarı qurǵaqshılıǵı menen ajıralıp turadı. Klimat shárayatınıń bunday bolıwında onıń Evraziya materiginiń ishkerisinde jaylasıwı, relyeftiń tegisligi, dúnya júzilik okean suwlarınan júdá uzaq jaqta jaylasıwı, Arktikadan keletuǵın suwıq hawa massası ushın irkinishtiń joq ekenligi hám Aral ekologiyalıq apatshılıǵı kúshli tásir jasaydı.
Demografiyası
2023-jıl 1-iyul jaǵdayına bola, Qaraqalpaqstan xalqınıń sanı 1 986 900 adamdı quradı. Bul 2022-jıldıń sáykes dáwirine salıstırǵanda 1,2%ke kóp. Er adamlar sanı (997 800) hayal-qızlar sanınan (989 100) sál kóbirek boldı. Awıllıq jerlerde jasaytuǵınlar sanı (1 015 500) qalalarda jasaytuǵınlarǵa (971 400) qaraǵanda sál kóbirek boldı[7].
2007-jılǵı esap-kitaplarǵa bola, xalıqtıń shama menen 400 000ı qaraqalpaq etnikalıq toparına, 400 000ı ózbeklerge hám 300 000ı qazaqlarǵa tuwra keledi[8]. Qaraqalpaqlardıń 95%i Ózbekstanda, tiykarınan Qaraqalpaqstanda jasasa da[9], qaraqalpaq tili ózbek tiline qaraǵanda qazaq tiline jaqınıraq[10]. Qaraqalpaq tili sovet dáwirinde ózgertilgen kirill alfavitinde jazılǵan bolsa, 1996-jıldan baslap latın alfavitinde jazılmaqta.
Paytaxt Nókis qalasınan basqa, iri qalalar qatarına Xojeli, Taqıyatas, Shımbay, Qońırat hám Moynaq qalaları kiredi.
Tuwılıwdıń ulıwma koefficienti 2,2%ti quraydı: 2017-jılı shama menen 39 400 bala tuwılǵan. Sol dáwirde 8 400 ge jaqın adam qaytıs bolǵan. Ólimniń ulıwma koefficienti 0,47%ti quraydı. Tábiyiy ósim 31 000 adamdı yamasa 1,72% ti quradı.
2017-jılı ortasha jas 27,7 jas bolǵan, bul Ózbekstannıń basqa bólimlerine (pútkil mámleket boyınsha ortasha jas 28,5) qaraǵanda jasırıraq. Er adamlar ushın bul kórsetkish 27,1 jas, al hayal-qızlar ushın 28,2 jas bolǵan.
1926–1989-jıllardaǵı Pútkilawqamlıq xalıq sanı dizimine alıw maǵlıwmatları boyınsha Qaraqalpaqstan xalqınıń sanı hám etnikalıq quramınıń dinamikası:
| Milleti | 1926 (adam) | % | 1939 (adam) | % | 1959 (adam) | % | 1970 (adam) | % | 1979 (adam) | % | 1989 (adam) | % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Jámi | 304 539 | 100.00% | 469 702 | 100.00% | 510 101 | 100.00% | 702 264 | 100.00% | 905 500 | 100.00% | 1 212 207 | 100.00% |
| Ózbekler | 84 099 | 27.62% | 116 054 | 24.71% | 146 783 | 28.78% | 212 597 | 30.27% | 285 400 | 31.52% | 397 826 | 32.82% |
| Qaraqalpaqlar | 116 125 | 38.13% | 158 615 | 33.77% | 155 999 | 30.58% | 217 505 | 30.97% | 281 809 | 31.12% | 389 146 | 32.10% |
| Qazaqlar | 85 782 | 28.17% | 129 677 | 27.61% | 133 844 | 26.24% | 186 038 | 26.49% | 243 926 | 26.94% | 318 739 | 26.29% |
| Túrkmenler | 9686 | 3.18% | 23 259 | 4.95% | 29 225 | 5.73% | 37 547 | 5.35% | 48 655 | 5.37% | 60 244 | 4.97% |
| Ruslar | 4924 | 1.62% | 24 969 | 5.32% | 22 966 | 4.50% | 25 165 | 3.58% | 21 287 | 2.35% | 19 846 | 1.64% |
| Koreysler | 7347 | 1.56% | 9956 | 1.95% | 8958 | 1.28% | 8081 | 0.89% | 9174 | 0.76% | ||
| Tatarlar | 884 | 0.29% | 4162 | 0.89% | 6177 | 1.21% | 7619 | 1.08% | 7617 | 0.84% | 7767 | 0.64% |
| Ukrainler | 621 | 0.20% | 3130 | 0.67% | 2201 | 0.43% | 2316 | 0.33% | 2005 | 0.22% | 2271 | 0.19% |
| Bashqurtlar | 29 | 0.01% | 381 | 0.08% | 571 | 0.11% | 854 | 0.12% | 920 | 0.10% | 1090 | 0.09% |
| Qırǵızlar | 277 | 0.09% | 181 | 0.04% | 177 | 0.03% | 400 | 0.06% | 1955 | 0.22% | 867 | 0.07% |
| Moldavanlar | 10 | 0.00% | 16 | 0.00% | 57 | 0.01% | 343 | 0.04% | 632 | 0.05% | ||
| Beloruslar | 30 | 0.01% | 214 | 0.05% | 328 | 0.06% | 517 | 0.07% | 852 | 0.09% | 567 | 0.05% |
| basqalar | 2072 | 0.68% | 1697 | 0.36% | 1874 | 0.37% | 2691 | 0.38% | 2650 | 0.29% | 4038 | 0.33% |
Siyasatı
Avtonomiya statusı
Qaraqalpaqstan Avtonomiyalı Sovet Socialistik Respublikası 1932-jılı Ózbekstan Sovet Socialistik Respublikası quramına kirgenge shekem Sovet Awqamı quramındaǵı avtonomiyalı respublika bolǵan. Qaraqalpaqstan Respublikası 1990-jılı Ózbekstannıń ǵárezsizliginen keyin de óziniń aldınǵı rásmiy suverenitetin saqlap qaldı[11]. Qaraqalpaqstan óz islerine tiyisli qararlar boyınsha Ózbekstan menen birge «veto huquqına» iye. Konstituciyaǵa muwapıq, Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan arasındaǵı múnásibetler «shártnamalar hám kelisimler menen tártipke salınadı» hám hár qanday dodalaw «kelisiw jolı menen sheshiledi». Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń XVII babı 89-statyasında mınanday delingen: «Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraqalpaqstan xalqınıń ulıwma xalıqlıq referendumı tiykarında Ózbekstan Respublikası quramınan shıǵıw huquqına iye»[12][13].
2022-jıl iyul ayında regionda Qaraqalpaqstannıń suverinitetinen ayırıwshı bolǵan usınıs etilgen konstituciyalıq ózgerisler sebepli narazılıqlar júzege keldi[14][15]. Usınıs etilgen ózgerisler keyinirek demonstraciyalardan soń biykar etildi[16].
Basshılıq
Respublika basshısı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń (parlamentiniń) Baslıǵı esaplanadı (1991-jıldan 1992-jılǵa shekem «Respublika Prezidenti» retinde belgili bolǵan). Húkimet baslıǵı — Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı.
Konstituciyaǵa muwapıq, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatı Baslıǵınıń orınbasarlarınıń biri Qaraqalpaqstan wákili esaplanadı.
Tábiyiy baylıqları
Qaraqalpaqstan Respublikası tábiyiy gаz, gaz kondensatı, neft grаnit, bеtоnit, kаоlin, mramor, altın, temir rudası, fоsfоr, kaliy duzları, hár qıylı duzlarǵa bay.
Ústirt tegisliginde hám Aral teńizi boylarında tábiyiy gaz hám gaz kondensatı kánleri bar. Búgingi kúnde bul kánlerden gaz qazıp alınıp atır.
Qarataw yaki Sultan Wáys taw dizbeklerinde altın untaqları bar.
Awıl xojalıǵı
Biyday, salı hám paxta eń kóp egiletuǵin egin túrlerinen esaplanadı. Respublikada qaramal, túye, qarakól qoyı hám eshkiler kóp baǵıladı.
Energetika
Taqıyatas hám Túyemoyın elektr stanciyaları bar.
Ádebiyatı
Derekler
- ↑ Өзбекстан Республикасынын конституциясы ózbekshe {{{1}}}
- ↑ Batalden, Stephen K.; Batalden, Sandra L.. The newly independent states of Eurasia: handbook of former Soviet republics. Greenwood Publishing Group, 1997 — 187 bet. ISBN 0-89774-940-5.
- ↑ Silteme kórsetiwdegi qátelik: Жарамсыз
<ref>тегі; no text was provided for refs namedThomas - ↑ Merkel, Broder; Schipek, Mandy. The New Uranium Mining Boom: Challenge and Lessons Learned. Springer, 2011 — 128 bet. ISBN 978-3642221217.
- ↑ Roeder, Philip G.. Where nation-states come from: institutional change in the age of nationalism. Princeton University Press, 2007 — 55, 67 bet. ISBN 978-0-691-13467-3.
- ↑ Bolton, Roy. Russian Orientalism: Central Asia and the Caucasus. Sphinx Fine Art, 2009 — 54 bet. ISBN 978-1-907200-00-7.
- ↑ «Distribution of the permanent population of the Republic of Karakalpakstan» (uz). Statistics Agency under the President of the Republic of Uzbekistan (25-iyul 2023-jıl). Qaraldı: 13-oktyabr 2024-jıl.
- ↑ Silteme kórsetiwdegi qátelik: Жарамсыз
<ref>тегі; no text was provided for refs namedMayhew - ↑ „Language Policy and Language Development in Multilingual Uzbekistan“,Language Policy and Language Conflict in Afghanistan and Its Neighbors. Brill, 2012 — 191 bet. ISBN 978-90-04-21765-2.
- ↑ Karakalpakstan: Uzbekistan's latent conflict 4 Mart 2016[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi., 6 January 2012
- ↑ Rickleton, Chris «In Uzbekistan's Karakalpakstan, Trial Over Deadly Unrest Makes A 'Hero' Of Its Intended Villain». Radio Free Europe/Radio Liberty (1-fevral 2023-jıl). Qaraldı: 5-aprel 2023-jıl.
- ↑ «The Constitution of the Republic of Uzbekistan» (English). constitution.uz (30-aprel 2023-jıl). — „The Republic of Karakalpakstan shall have the right to secede from the Republic of Uzbekistan on the basis of a nation-wide referendum held by the people of Karakalpakstan.“. Qaraldı: 15-iyul 2024-jıl.
- ↑ «Constitution of the Republic of Uzbekistan» (en). constitution.uz. Qaraldı: 15-iyul 2024-jıl.
- ↑ «Uzbekistan's new constitution: More for Mirziyoyev, less for Karakalpakstan» (en). eurasianet.org. 2-iyul 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 1-iyul 2022-jıl.
- ↑ «Жители Узбекистана вышли на митинги после конституционной реформы» (ru). www.kommersant.ru (1-iyul 2022-jıl). 1-iyul 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 1-iyul 2022-jıl.
- ↑ "Uzbekistan scraps plans to curb Karakalpak autonomy after protest" (in en). Reuters. 2 July 2022. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/protests-break-out-uzbek-autonomous-region-over-constitution-reform-plan-2022-07-02/.
Sırtqı siltemeler
| |||||||||||
| |||||||||||
 |
Bul geografiya haqqında juwmaqlanbaǵan maqala. Ótinish, usı maqalanı toltırıń. |