Qasım A'wezov

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Jump to navigation Jump to search

Qasım A'wezov (1897-1938) Qaraqalpaqstannın' ma'deniyatın, a'debiyatın, iskusstvosın rawajlandırıwda belgili ja'miyetlik isker, jazıwshı, da'slepki jurnalist sıpatında u'lken u'les qostı. Ol qarqalpaq a'debiyatın, a'sirese dramaturgiyasın qa'liplestiriwshilerdin' biri. Bul iste tek sho'lkemlestiriwshi emes, al da'slepki qaraqalpaq dramasının' do'retiwshisi.

Qasım A'wezov 1897-jılı Shımbay rayonındag'ı ha'zirgi Ken'es sovxozının' Kirov atındag'ı bo'liminde tuwılg'an. 20-30 jılları Qaraqalpaqstanda, Qazaqstanda, Moskvada basshı orınlarda ko'p jıllar islewine baylanıslı Q.A'wezov bir qansha rus jazıwshıları menen Qazaqstan ha'm Orta Aziya jazıwshıları menen tanısıp, pikir alısıp, o'zinin' tvorchestvolıq isine ta'jiriybe toplaydı.

Qasım Awezov 1925-jılı 16-jılg'ı Shımbay waqıyası haqqında "Каракалпакстан к 10-летию Казахстана" (Alma-ata, 1930), "Qaraqalpaqstan ma'deniyatı gu'llenip rawajlanıw jolında" (1934) tag'ı basqa miynetler jazadı. 1928-1932 jılları Qaraqalpaqstan jazıwshılar birlespesinin' jumısına aktiv qatnasadı. Onın' dramalıq bo'limine basshılıq etedi. 1932-jılı 19-iyun qararı menen Qaraqalpaqstan oblastlıq partiya komiteti QarAPP tı tarqatıp, Qaraqalpaqstan jazıwshılarının' sho'lkemlestiriw komitetin du'zip, og'an Qasım A'wezov baslıq, A.Begimov juwaplı sekretarı etip saylanadı.

Q.A'wezov A.S.Pushkinnin' "Evgeniy Onegin" romanın awdarıwdı baslap, onnan ayrım u'zindiler ja'riyalaydı. A.Nawayının' "Farhad ha'm Shiyrin" da'stanın awdarıwg'a qatnasadı. Hamza Ha'kimzada Niyaziydin qosıqlarınan awdarmalar dag'azalap baradı. Molerdin "Skapennin' hiylesi" komediyasın basqa da bir qatar ko'rkem a'debiyat shıg'armalarınn' balalar ushın seriyalarınan ko'p shıg'armalardı rus tilinen qaraqalpaq tiline awdardı.

30-jıllardın' bas gezinde Q.A'wezov "Sapar qaraqalpaq" kinostsenariyin jazadı. Bunda 1916-jıllardag'ı Shımbay waqıyası menen Qaraqalpaqstandag'ı awdarıspaq jıllarındag'ı turmıs su'wretlenedi.

"Tilek jolında" shıg'arması Q.A'wezovtın' da, qaraqalpaq dramaturgiyasının' da baslaması boldı. Dramanın' qısqasha mazmunı to'mendegishe: Shıg'armada miynetkesh xalıqtın awır turmısı real beriledi. Esim bolısının' puxaraları Sayeke, Aynazar, Qabıl, Ayxan ha'm basqalar ha'r ta'repleme eziwden, azaplanıwdan a'bden tarıg'adı. Suwsızlıqtan eginleri quwrap, ashlıqtan boldırg'an olardı Esim japtın' ılaylı qazıwı haldan taydıradı. Olar o'zlerinin' kem-kem qıyınlap baratırg'an ku'n korisi tuwralı zamannın', el basqarıwshılardın' a'dilsizligi tuwralı ayta baslaydı. Bunın' u'stine olardın' arasına birinen son' biri aqsaqaldın jasawılı Salıq O'ndiriyage, Qalmurat baydın' jalpıldag'ı Ma'demin diyxanlardın' baydan alg'an qarızın o'simi menen qaytarıp alıwg'a, Quaxmet iyshannın' suwpısı Turım qayır-sadaqa ushın pul jıynawg'a keledi ha'm barı-jog'ın tın'lamay olardı urıp-so'gip azaplaydı. Bul sıyaqlı ha'dden tıs jo'nsizlikler qazıwshılardın' ashıqtan-ashıq narazılıg'ın keltirip shıg'aradı. Ko'p uzamay-aq bul narazılıq aktiv gu'res xa'reketi menen almasadı. Olar qarız pul ha'm salıqlardı to'lewden bas tartıp, kelgen jasawıllardı quwıp saladı. Usınday waqıya shiyelenisken waqıtta qazıyashılardın' arasına ma'rdikarg'a ha'r jeti u'yden bir adam alıw haqqında Shımbay uezdi baslıg'ının' pa'rmanı kelip jetedi. Bul xabar olar arasında jan'a baslap tutanıp kiyatırg'an gu'res otının' birden layalap alısıwına sebepshi boladı. Sa'yeke basqarg'an qazıwshılar toparı Arzımbet bolıstın' u'yine topılıp barıp, onın o'zin janındag'ı bay, iyshan ha'm ha'meldarları menen qosa urıp jıg'adı, tutqıng'a aladı. G'a'zebi qaynag'an xalıq Shımbayg'a basıp keledi, ken'eslerdi qıyratadı. Uezd baslıg'ı pristavtı o'ltiredi. Biraq ko'terilis oraydan shaqırtılg'an patsha soldatları ta'repinen qan to'gispe menen bastırıladı, onın' basshıları tutqıng' alınıp, To'rtku'ldin' tu'rmesine qamaladı. Pesa o'lim jazasına hu'kim etilgen ko'terilis basshılarının' Qızıl a'skerler ta'repinen azat etiliwin ko'rsetiw menen tamamlanadı. Onda qarapayım xalıq tilinen sheber paydalang'anı bayqaladı. Aysha, Qabıl, Qudıyar personajları daralang'an halında ko'rinbeydi. Geybir personajlardın' so'zleri uzaq sozılıp ketedi. Stilistikalıq kemshilikler, tu'siniksiz so'zler ushırasadı. Pesa ayrım kemshiliklerine qaramastan, da'slepki qaraqalpaq draması sıpatında joqarı bahalanıp kelmekte.

Shayırdın' qosıqları siyasiy mazmung'a iye, su'ren-shaqırıqlarg'a qurılg'an. "Ulyanov-Lenin" (1924), "Qayta saylawda" (1927), "Miynet" (1930), "A'bdiqa'dir", "Bayramgul Ayımbetova" (1932), "Quyash" (1936) qosıqları usınday mazmung'a iye. "Aydın", "Erkin ko'l" degen at penen shayır shıg'armaları 20-jıllardın' aqırı, 30-jıllardın' basında qaraqalpaq ha'm rus tillerinde basıldı.

Onın' ko'lemli poeziyalıq shıg'arması "Qazıw" lirikalıq poeması. Poema 1935-jılı Qızketken kanalının' ashılıw saltanatına arnalıp jazılg'an. Onda abadan turmıstın' girewi bolg'an suw ushın xalqımızdın' mashaqatlı miyneti su'wretlengen. Poema shaqırıq, su'ren, publitsistikalıq ruxta jazılg'an.