Kontentke ótiw

Istanbul

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya
Istanbul
İstanbul
Dúzilgen waqtı 29 may, 1453
Atalıwı Eshanebul
Rásmiy atı İstanbul
Jergilikli atı İstanbul
Etnoxoronim Istanbulite, Istanbulano, Istanbuler, Stambouliote
Kontinent Evropa, Aziya
Mámleket Túrkiya
...nıń paytaxtı Istanbul, Osmanlılar imperiyası
Jaylasqan hákimshilik birligi Istanbul
Waqıt zonası UTC+03:00
Located in or next to body of water Bosfor, Sea of Marmara, Qara teńiz, Golden Horn
Located in/on physical feature Marmara Region
Geografiyalıq koordinatları 41°0′36″N 28°57′37″E
Eń bálent noqat Aydos Hill
Húkimet baslıǵı mayor of Istanbul
Jergilikli hákimiyat baslıǵı Nuri Aslan
Member of Creative Cities Network, League of Historical Cities, Organization of World Heritage Cities
Xalqı 15 655 924
Administrativlik bóliniwi Zeytinburnu, Ümraniye, Ataşehir
Teńiz júzesinen biyikligi 100 metr
Twinned administrative body Rio-de-janeiro, Shimonoseki, Lāhaur, Johor Bahru, Jidda, Al-Qahira, Хьюстон, Berlin, Sankt Peterburg, Рабат, Mary, Barselona, Dubai, Köln, Shanghai, Odessa, Amman, Saraevo, Durrësi, Almatı, Osh, Plovdiv, Constanța, Хартум, Qazan, Скопье, Damashq, Jakarta, Vinetsiya, Pusan, Bangkok, Beyrut, Tebriz, Mexiko, Тунис, Guangjow, Giza, Benghazi, Нджамена, Tbilisi, Arqa Nikosiya, Aqtaw, Varshava, Karachi
Owner of M9, Huzurevi, Ünalan, Bostancı (M4), Küçükyalı, Gülsuyu, Esenkent (M4), Hastane–Adliye, Soğanlık, Kartal, Yakacık–Adnan Kahveci, Hacıosman, Darüşşafaka, Atatürk Oto Sanayi, İTÜ—Ayazağa, Kozyatağı (M4), M1, Üsküdar, Fıstıkağacı, Bağlarbaşı, Altunizade (M5), Kısıklı, Bulgurlu, Ümraniye, Çarşı (M5), Yamanevler, Zincirlikuyu, Beykent
Coextensive with Istanbul
Aldınǵısı Constantinople
Replaces Constantinople
Significant event Occupation of Constantinople
SRGB color hex triplet 0E3B83
Sıylıqları The Europe Prize
Connects with E80
Maydanı 5343 kvadrat kilometr
Pochta indeksi 34000–34990
Rásmiy saytı http://www.istanbul.gov.tr/
URLda sáwlelengen https://www.bbc.co.uk/travel/article/20251118-istanbul-turkey-inside-the-city-where-cats-rule-the-streets
Hashtag Istanbul
,
Derekte súwretleniwi Regesta Imperii, The Nuttall Encyclopædia, Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Jewish Encyclopedia of Brockhaus and Efron, Sytin Military Encyclopedia, Small Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Encyclopædia Britannica 11th edition, Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Meyer’s Universum, Erster Band, Meyer’s Universum, Elfter Band, Oxford Classical Dictionary
Geography of topic geography of Istanbul
Temanıń tariyxı history of Istanbul, timeline of Istanbul history
Köppen climate classification Teñizdik klïmat, humid subtropical climate, warm-summer Mediterranean climate, hot-summer Mediterranean climate
Wikimedia joybarınıń dıqqat orayında Wikipedia:Hámme Wikipedialarda bolıwı tiyis maqalalar dizimi, Wikipedia:Vital articles/Level/4
State of conservation preserved
Maintained by WikiProject WikiProject Istanbul, WikiProject Cities, WikiProject Core cities, WikiProject Turkey, WikiProject Byzantine world, WikiProject Ottoman Empire
Tiyisli kategoriyası Category:Istanbul-related lists
Economy of topic economy of Istanbul
Demographics of topic demographics of Istanbul
Telefon kodı 212, 216
Avtomobil kodı 34
Turaqlı tákirarlanıwshı element dupe 0 of Istanbul, dupe 1 of Istanbul
Commons galereyası İstanbul
Commons kategoriyası Istanbul
Topic's main Wikimedia portal Portal:Istanbul
Negizgi úlgisi Template:Istanbul
Temanıń tiykarǵı kategoriyası Category:Istanbul
Baylanıslı shaxslar kategoriyası Category:People from Istanbul
Usı jerde tuwılǵan shaxslar kategoriyası Category:Births in Istanbul
Usı jerde qaytıs bolǵanlar ushın kategoriya Category:Deaths in Istanbul
Usı jerde jerlengen shaxslar kategoriyası Category:Burials in Istanbul by place
Category for films shot at this location Category:Films shot in Istanbul
Category for the view of the item Category:Views of Istanbul
Kartalar kategoriyası list of districts of Istanbul
Map
Istanbul

41°0′36″N 28°57′37″E

Istanbul[1][2] — Túrkiyadaǵı eń iri qala bolıp, mámlekettiń ekonomikalıq, mádeniy hám tariyxıy orayın quraydı. 15 millionnan aslam xalıq jasaytuǵın bul jerde Túrkiya xalqınıń 18 procenti jasaydı[3]. Istanbul xalıq sanı boyınsha Evropa hám jáhándegi eń iri qalalar qatarına kiredi. Ol eki kontinentte jaylasqan qala bolıp, xalqınıń úshten eki bólegi Evropada, qalǵan bólegi Aziyada jasaydı[4]. Istanbul Túrkiyanıń arqa-batısında, Mramor teńizi hám Qara teńiz aralıǵında dúnyanıń eń kóp suw aǵatuǵın jollarınan biri — Bosfor dáryasında jaylasqan. Onıń maydanı 5 461 kvadrat kilometr (2 109 mi²) bolıp, Istanbul provinciyası menen tutasqan[5].

Házirgi waqıtta Istanbul degen at penen belgili bolǵan qala tariyxtaǵı eń áhmiyetli qalalardıń birine aylandı. Vizantiyanıń (Byzantium) tiykarı b.e.sh. VII ásirde grek kolonistleri tárepinen Sarayburnu murınında salınǵan bolıwı múmkin[6]. B.e. 330-jılı Konstantinopol retinde jańadan qurılǵannan keyin, derlik 16 ásir dawamında ol úsh imperiyanıń paytaxtı boldı: Rim imperiyası (keyinirek Vizantiya imperiyası retinde belgili, 330–1204 hám 1261–1453), Latın imperiyası (1204–1261) hám Osmanlı imperiyası (1453–1922)[7]. Ol Rim hám Vizantiya dáwirlerinde xristianlıqtıń rawajlanıwında úlken rol oynadı, al 1453-jılı osmanlılar qalanı iyelep, onı islam tayanıshına hám sońǵı xalifalıqtıń orayına aylandırdı[8]. Túrkiya Respublikası óz paytaxtın Ankarada shólkemlestirgenine qaramastan, saraylar hám imperatorlıq meshitleri ele de Istanbul tóbeliklerinde qalanıń burınǵı oraylıq rolin eske salıp turadı. Istanbuldıń tariyxıy orayı YUNESKOnıń Pútkil dúnya júzlik miyrasları dizimine kirgizilgen.

Istanbuldıń tariyxıy Jipek jolı boyındaǵı strategiyalıq jaylasıwı[9], Evropa hám Batıs Aziyaǵa baratuǵın temir jol tarmaqları hám de Qara teńiz benen Orta jer teńizi arasındaǵı birden-bir teńiz jolı hár qıylı xalıqtıń qáliplesiwine járdem berdi, biraq 1923-jılı Respublika shólkemlestirilgennen sonra bul kórsetkish biraz tómenledi. Urıslar aralıǵı dáwirinde jańa paytaxt tańlawında shette qalǵan bolsa da, qala sonnan beri óziniń burınǵı áhmiyetin qayta tikledi. 1950-jıllardan qalada xalıq on ese kóbeydi, sebebi pútkil Anatoliyadan migrantlar metropolǵa jıynaldı hám qala shegaraları olardı jaylastırıw ushın keńeydi[10][11]. Istanbuldaǵı Túrkiya puqaralarınıń kópshiligi etnikalıq túrkler, al etnikalıq kúrdler bolsa, eń úlken etnikalıq azshılıqtı quraydı. XX ásirdiń ayaǵında kórkem óner festivalları shólkemlestirildi, al infrastrukturanı jaqsılaw nátiyjesinde quramalı transport tarmaǵı júzege keldi.

Alfa dárejesindegi global qala dep esaplanatuǵın[12] Istanbul Túrkiya ekonomikasınıń derlik otız payızın quraydı[13]. Istanbul-Izmit aymaǵı Túrkiyanıń tiykarǵı sanaat aymaqlarınıń biri bolıp tabıladı[14]. 2024-jılı Euromonitor International Istanbuldı dúnyadaǵı eń kóp sayaxatshı baratuǵın ekinshi qala dep taptı[15]. Istanbulda eki xalıqaralıq aeroport, bir neshe port hám kóplegen universitetler bar[16]. Ol dúnyadaǵı eń kúshli 100 ilim hám texnologiya klasterleri qatarına kiredi[17]. Qala Túrkiya futbolınıń hám ulıwma sporttıń úlken bólimin ózinde jámlegen bolıp, onda «Galatasaray», «Fenerbahçe» hám «Beşiktaş» sıyaqlı klublar bar. Istanbul Arqa Anatoliya jarılısına (fay sızıǵına) jaqın jaylasqanlıǵı ushın jer silkiniwlerine qarsı qáwipli aymaq sanaladı[18].

Ataması

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Baslı maqala: Istanbul ataması

Qalanıń bizge málim bolǵan birinshi atı — Vizantiya (Ancient Greek: Βυζάντιον, Byzántion). Bul at oǵan b.e.sh. 657-jılları megaralı kolonistler tárepinen tiykarı salınǵan waqıtta berilgen[19][20]. Megaralı kolonistler qalanıń tiykarın salıwshı dep quday Poseydon hám nimfa Keroessanıń ulı Vizasqa barıp taqalatuǵın tikkeley shajarasın kórsetken[20]. Zamanagóy qazıw jumısları Vizantiya atı tolıq qala bolıp qáliplesiwden aldınǵı jergilikli Frakiyalı xalqınıń mákan-jayların sáwlelendiriwi múmkin degen boljamdı ortaǵa qoydı[21]. Konstantinopol (Greek: Κωνσταντινούπολις, latınsha: Kōnstantinoupolis; latın: Constantinopolis) latınsha Úlgi:Langr atınan kelip shıqqan bolıp, b.e. 324-jılı qalanı qayta tiklegen Rim imperatorı Ullı Konstantin húrmetine qoyılǵan[20]. Konstantin dáslep qalanı Jańa Rim (Ancient Greek: Νέα Ῥώμη; Nea Rhomē; latın: Nova Roma) dep ataǵan[19]. Konstantinopol 1930-jıllarǵa shekem Batısta qalanıń eń keń tarqalǵan atı bolıp qaldı, soń Túrkiya húkimeti shet tillerinde Istanbul atamasın qollanıwdı talap ete basladı. Ḳosṭanṭīnīye (Ottoman Turkish: قسطنطينيه) hám İstanbul — Osmanlı imperiyası dáwirinde gezek penen qollanılǵan atamalar boldı[22].

İstanbul (Ottoman Turkish: استانبول; [isˈtanbuɫ] ⓘ yamasa awızeki tilde aytılıwı [ɯsˈtambuɫ]) atı, ádette, Orta ásirler grek tilindegi eis tḕn Pólin (εἰς τὴν Πόλιν, aytılıwı [is tim ˈbolin]) birikpesinen kelip shıqqan dep esaplanadı, bul sózbe-sóz «qalaǵa» degen máni bildiredi[23] hám jergilikli grekler Konstantinopolǵa sonday dep murájat etken. Bul onıń átiraptaǵı birden-bir iri qala sıpatındaǵı statusın kórsetedi. Konstantinopolardıń Osmanlılar dúnyasındaǵı áhmiyeti onıń osmanlı túrk tilinde «Abadanlıq dárwazası» mánisin bildiretuǵın Dersaadet (Ottoman Turkish: درساعدt) laqabı menen de kórinetuǵın edi[24]. Basqa bir kózqarastıń kórsetiwinshe, bul at dáslepki hám úshinshi buwınlarınıń túsip qalıwı nátiyjesinde tikkeley «Konstantinopol» atınan kelip shıqqan[20]. Evliya Çelebi sıyaqlı XVII ásirdiń ayırım osmanlı derekleri onı óz dáwiriniń keń tarqalǵan túrkshe atı retinde táriypleydi; XVII ásirdiń ayaǵı menen XVIII ásirdiń ayaǵı aralıǵında ol rásmiy qollanıwda da bolǵan. Islambol (Ottoman Turkish: اسلامبول) sóziniń teńgelerde dáslepki qollanılıwı 1730-jılı sultan Mahmud I dáwirine tuwra keledi[25]. Zamanagóy túrk tilinde bul at noqatlı İ háripi menen İstanbul dep jazıladı, sebebi Túrk álippesinde noqatlı hám noqatsız I háripleri ajıratıladı.[26] Inglis tilinde urgı birinshi yamasa aqırǵı buwınǵa túsedi, al túrk tilinde bolsa ekinshi buwınǵa túsedi[26]. Qaladan bolǵan adamdı İstanbullu (kóplishe İstanbullular) dep ataydı; inglis tilinde bolsa «Istanbulite» ataması qollanıladı[27].

Klimatı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Klimatı subtropikalıq Jer Orta teńiz klimatı, yanvarda temparatura +5°C, avgustta +25,6°C, ortasha jıllıq jawın muǵdarı 633 mm.

Tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Istanbulǵa b.e.sh. 660-jılda Vizantiya qalası bolıp tiykar salınǵan. 330-jıldan Rim Imperatorı Konstantin atı menen Konstantinopol dep atalǵan.

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Úlgi:Cite LPD
  2. ↑ Úlgi:Cite RDPCE
  3. ↑ Silteme kórsetiwdegi qátelik: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Population of Turkey
  4. ↑ Tepe 2019, s. 1
  5. ↑ «Yetki Alanı». İstanbul Büyükşehir Belediyesi (11-mart 2026-jıl). — „...geçici 2. Madde ile İstanbul ve İzmit illeri için istisnai bir uygulama yapılarak büyükşehir belediye sınırları, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihi itibariyle il mülkî sınırı olarak genişletildi. Bu hükümle birlikte İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin yetki alanı 5460,85 km² (5343,22 km² kara alanı + 117,63 km² göl alanı) oldu.“. Qaraldı: 16-may 2025-jıl.
  6. ↑ Herrin, Judith. Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire. Princeton University Press, 28 September 2009 — 5 bet. ISBN 978-0-691-14369-9. 
  7. ↑ Çelik 1993, s. xv
  8. ↑ Masters & Ágoston 2009, ss. 114–5
  9. ↑ Dumper & Stanley 2007, s. 320
  10. ↑ Turan 2010, s. 224
  11. ↑ «Population and Demographic Structure». Istanbul 2010: European Capital of Culture. Istanbul Metropolitan Municipality (2008). Qaraldı: 27-mart 2012-jıl.
  12. ↑ «World Cities 2024». Globalization and World Cities Research Network. Qaraldı: 16-may 2025-jıl.
  13. ↑ Silteme kórsetiwdegi qátelik: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named TUIK_GDP
  14. ↑ Bölükbaşı 2012, s. 344
  15. ↑ «Euromonitor International reveals world's Top 100 City Destinations for 2024». Euromonitor International (4-dekabr 2024-jıl). Qaraldı: 19-may 2025-jıl.
  16. ↑
  17. ↑ World Intellectual Property Organization (WIPO) 2024, ss. 76–77
  18. ↑
  19. 1 2 «Istanbul». Encyclopædia Britannica (3-oktyabr 2023-jıl).
  20. 1 2 3 4 Room 2006, s. 177
  21. ↑ Georgacas 1947, s. 352ff.
  22. ↑ Necipoğlu 2010, s. 262.
  23. ↑ Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]. In: Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi, ed. Türkiye Kültür Bakanlığı, Istanbul.
  24. ↑ Grosvenor, Edwin Augustus. Constantinople. Roberts Brothers, 1895 — 69 bet. 
  25. ↑ Finkel 2005, ss. 57, 383.
  26. 1 2 Göksel & Kerslake 2005, s. 27.
  27. ↑ Keyder 1999, s. 95.

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Istanbul&oldid=198608» saytınan alınǵan