Ibrayım Yusupov

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Ibrayım Yusupov
AtıIbrayım Yusupovich Yusupov
Tuwılǵan5-may 1929-jıl
Qaytıs bolǵan24-iyul 2008-jıl
MilletiQaraqalpaq
SıylıqlarıÓzbekstan hám Qaraqalpaqstan Qaharmanı

Ibrayım Yusupov (tolıq atı Ibrayım Yusupovich Yusupov, russha Ибрагим Юсупов, inglisshe Ibrahim Yusupov, 5-may 1929-jıl, Shımbay - 24-iyul 2008-jıl, Nókis) — qaraqalpaq shayırı, XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń iri tulǵası, awdarmashı, dramaturg hám pedagog. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı. Ózbekstan Qaharmanı (2004-jılı). Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik gimniniń sózi avtorı.
Ádebiy laqabı - "Ayaziy".

Ómirbayanı hám miynet jolı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Ibrayım Yusupovich Yusupov 1929-jıl 5-mayda Qaraqalpaqstan Respublikası, Shımbay rayonı, Azat awılında tuwılǵan. Bolajaq shayırdıń ákesi Yusup (axun) Sayekeev (1875-1931 jıllar) óz dáwiriniń diniy ǵayratkeri hámde iri jer iyesi bolıp, Sovet húkimeti tárepinen quwdalawǵa ushırap, 1931-jılı Túrkmenstanǵa súrgin etilgen hám onnan qaytpaǵan. Anası Xanbiybi eki ul hám tórt qızdı tárbiyalaǵan. Shańaraqtı baǵıwda anasına járdem beriw ushın jas Ibrayım 13 jasınan baslap jumıs islewdi basladı. Qaraqalpaq mámleketlik pedagogika institutında oqıǵan. Instituttı 1949-jılda tamamlaǵan Ibrayım ózi oqıǵan bilim dárgayında ádebiyat páninen sabaq bere basladı.

1961-1962 jıllarda "Ámiwdárya" jurnalı redaktorı, keyingi 3 jıl SSSR Pánler Akademiyası Qaraqalpaq filialınıń N. Dáwqaraev atındaǵı til, ádebiyat hám tariyx institutında ilimiy jumıs alıp bardı. 1965-1980 jıllarda Qaraqalpaq ASSR jazıwshılar awqamına basshılıq etken. Onıń baslaması menen SSSRdıń kóplegen qalalarında, atap aytqanda, Moskva, Kiev, Alma-Ata, Vilnyus hám basqa qalalarda birinshe márte Qaraqalpaq mádeniyatı kúnleri ótkerildi. 1980-1988 jıllarda "Sovet Qaraqalpaqstanı" (házirgi atı "Erkin Qaraqalpaqstan") gazetasında bas redaktor boldı. Keyinirek ol 1988-1994 jıllarda Qaraqalpaqstan Tınıshlıqtı qorǵaw komiteti baslıǵı bolıp is júritti. 1994-2000 jıllarda Ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq orayı basshısı lawazımında islegen.

Qaraqalpaq xalqınıń XX ásirdegi ullı tulǵalarınan biri I.Yusupov 2008-jıl 24-iyul kúni dúnyadan ótti. Ózbekstan Respublikası birinshi prezidenti I.A.Karimov shayır qaza bolǵanda onıń shańaraǵına muńlaslıq bildirdi: "Ol qayda islese de, shólkemlestiriwshilik uqıplılıǵı, bilim hám tájiriybesi menen barlıq jerde xalıqtıń abıroyı hám húrmetine iye boldı". Shayırdıń qábiri Nókis qalasındaǵı "Shorsha Baba" áwliyesinde jaylasqan.

Siyasiy iskerligi[redaktorlaw | derekti jańalaw]

I.Yusupov 1952-jılda ol burjua-milletshil toparlar menen sherikles bolıwda gúmanlanǵan hámde oǵan qarsı jınayat isi qozǵatılǵan. Biraq dálillerdiń jetispewshiligi sebep aqlandı. Ol bir neshe márte QASSR Joqarǵı Keńesi deputatı etip saylandı. 1990-1994 jıllarda ÓzSSR hám Ózbekstan Joqarǵı Soveti deputatlıǵına saylandı. Birneshe márte I.A.Karimovtıń Ózbekstan Respublikası prezidenti saylawlarında isenimli wákili bolǵan hámde onıń kandidatın belsendi qollap-quwatlaǵan.

Dóretiwshiligi[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Poemalıq shıǵarmaları hám qosıqlar toplamları[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shayırdıń dáslepki shıǵarmaları 1946-jılda baspadan shıǵarılǵan ("Watanım" qosıǵı). Ol tárepinen "Joldas muǵallim" (1949), "Akaciya gúllegen jerde" (1952), "Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq" (1955), "Eski fontan ertegi" (1957), "Aktrisanıń ıǵbalı" (1958), "Dala ármanları" (1964), "Tumaris" (1970), "Qaraqalpaq haqqında sóz" (1977), "Búlbúl uyası" (1987) poemaları dóretildi. Shayırdıń "Baxıt lirikası" (1955), "Kúnshıǵıs jolawshısına" (1959), "Oylar" (1960), "Jeti asırım" (1962), "Dala ármanları" (1966), "Zaman aǵımı" (1968), "Kewil kewilden suw isher" (1971), "Tumaris" (1974), "Yosh" (1977), "Dáwir samalları" (1982), "Alasatlı dúnya bul" (1987), "Duzlı samallar" (1988), "Kewildegi keń dúnya" (1989), "Úmit jaǵısı" (1990) atamalı poemalar hámde qosıqlar toplamları jarıqqa shıqtı. Ibrayım Yusupov ǵárezsizlik jıllarında da jemisli dóretiwshilik etip, "Begligińdi buzba sen" (1995), "Ómir, saǵan ashıqpan ..." (1999), "Hárkimniń óz zamanı bar" (2006) shıǵarmalar toplamların baspadan shıǵardı.

Prozalıq shıǵarmaları hám gúrrińleri[redaktorlaw | derekti jańalaw]

I.Yusupov proza jónelisinde da miynet etken bolıp, "Seydan ǵarrınıń gewishi" gúrrińi buǵan ayqın mısal bola aladı. Onıń gúrrińler toplamı "Ǵarrı tuttaǵı gúz" (1963) ataması menen baspadan shıqqan.

Dramalıq shıǵarmaları hám pyesaları[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shayır "Qaraqalpaq muzıkalı drama teatrı ushın "Qırq qız" (Ámet Shamuratov penen birgelikte, 1965-jılı qoyılǵan), "Aktrisanıń ıǵbalı" (1967-jılı qoyılǵan), "Ómirbek laqqı" (1971-jılı qoyılǵan) pyesaların, "Ájiniyaz" operası ushın libretto (1973), Iskender Zulqarnayn haqqında ańızǵa tiykarlanǵan "Mángi bulaq" (1986) dramaların jazǵan.

Awdarma miynetleri[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Yusupov sonıń menen birge kórkem awdarma salasında da tabıslı iskerlik kórsetti. Ol Shekspir, Gyote, Bayron, Shiller, Geyne sonetlerin, Pushkin qosıqların, Lermontovtıń "Mtsyri" poemasın, Omar Hayyam rubayıların, Nawayı hámde Hafiz ǵázzellerin, Abay, Maqtumqulı qosıqların, Shevchenkonıń "Katerina"sın, shayır Mayakovskiydiń qosıqların, Ǵabdulla Toqaydıń qosıqlar kitabın, Rasul Gamzatov, Mustay Karim, Samed Vurǵun, Ǵafur Ǵulam, Zulfiya sıyaqlı ullı shayırlardıń dóretpelerin, noǵay xalıq qosıqları toplamı hám basqa kóplegen shıǵarmalardı qaraqalpaq tiline sheberlik penen awdarmaladı.

Sıylıqları[redaktorlaw | derekti jańalaw]

  • Ózbekstan Qaharmanı (2004)[1]
  • "El-jurt húrmeti" ordeni (1999) [2]
  • "Doslıq" ordeni
  • Miynet qızıl bayraq ordeni (04. 05. 1979)
  • Ózbekstan xalıq shayırı

Shańaraǵı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Ákesi: Yusup axun Sayekeev (1875-1932-jıllar ómiriniń shamalıq jılları).

Anası: Xanbiybi Xojamurat qızı (1898-1974-jıllar ómiriniń shamalıq jılları).

Ómirlik joldası: Biybizada Jumanazarova (1934-1980).

Perzentleri:

  • Shahzada Yusupova (aqlıqları: Sultan, Xansulıw, Aliya).
  • Paydam Yusupov (aqlıqları: Abdunayım)
  • Madiyar Yusupov (aqlıqları: Allayar hám Daniyar).
  • Aruxan Yusupova (aqlıqları: Timur hám Sholpan).
  • Ayjamal Yusupova (aqlıqları: Ilyas, Bahawatdin, Aysulıw, Ayzada).

Shayır haqqında[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Qaysın Kuliev Qırımda Rasul Gamzatov, Shıńǵıs Aytmatov hámde Ibrayım Yusupov ózi qatnasıwında SSSR shayırları hám jazıwshılarınıń ushırasıwlarınan birinde: "Ibrayım Yusupov Nawayı hámde Maqtumqulı menen bir qatarda túrkiy tilles xalıqlar poeziyasınıń payǵambarı esaplanadı" degen edi.

Shayırǵa estelikler[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Ibrayım Yusupov háykeli Tashkenttegi jazıwshılar alleyasında ornatılǵan.

Esletpeler[redaktorlaw | derekti jańalaw]

  1. [1]russha Указ Президента Республики Узбекистан
  2. [2]russha Указ Президента Республики Узбекистан

Derekler[redaktorlaw | derekti jańalaw]

[3]