Shri-Lanka

Wikipedia, erkin enciklopediya
Shri-Lanka Demokratiyalıq Socialistlik Respublikası
  • singalsha ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය
    Śrī Laṅkā Prajātāntrika Samājavādī Janarajaya
  • tamilshe இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு
    Ilaṅkai Jaṉanāyaka Sōsalisak Kuṭiyarasu
Gimni: «Sri Lanka Matha» (singalsha)
(«Ana Shri-Lanka»)
Shri-Lankanıń jaylasqan ornı (qoyıw jasıl)
Shri-Lankanıń jaylasqan ornı (qoyıw jasıl)
Paytaxtı
6°56′ a. k. 79°52′ sh. b. / 6.933° a. k. 79.867° sh. b. / 6.933; 79.867 (G) (O) (Я)
Iri qalalarıKolombo
Rásmiy tilleri
Etnikalıq quramı
(2012)[4]
Diniy quramı
(2012)
70.2% buddizm (rásmiy)[5]
12.6% induizm
9.7% islam
7.4% xristianlıq
0.1% basqalar
Etnoxoronimshri-lankalı, ceylonlı
Basqarıw formasıyarım prezidentlik respublika[6]
• Prezident
Ranil Vikramasingxe
Dinesh Gunavardena
Dúziliw tariyxı
• Korollik dúziliwi[7]
b. e. sh. 543
• Radjarata dúziliwi[8]
b. e. sh. 437
b. e. sh. 437 – b. e. 1017
1017–1070-jıllar
1017–1236-jıllar
1215–1619-jıllar
1412–1597-jıllar
1521–1593-jıllar
1469–1815-jıllar
1597–1658-jıllar
1640–1796-jıllar
1796–1948-jıllar
4-fevral 1948-jıl
22-may 1972-jıl
7-sentyabr 1978-jıl
Maydanı
• Ulıwma
65,610.2 km2 (120-orın)
• Suw (%)
4.4
Xalıq sanı
• 2022-jıl (shama)
Neutral increase 22,037,000[9] (60-orın)
• 2012-jıl (sanaq)
20,277,600[10]
337.7 adam/km2 (42-orın)
JIÓ (SAUP)2023-jıl (esap)
• Jámi
$318.6 milliard[11] (60-orın)
• Jan basına
$14,234[11] (101-orın)
JIÓ (nominal)2023-jıl (esap)
• Jámi
$73.7 milliard[11] (79-orın)
• Jan basına
$3,293[11] (132-orın)
Djini (2016)39.8[12]
ortasha
IRI (2021) 0.782[13]
joqarı · 73-orın
Pul birligiShri-lanka rupiyası (LKR)
Waqıt zonasıUTC+5:30
Avtomobil háreketishep
Telefon prefiksi+94
ISO kodıLKA
XOK kodıSRI
Internet domeni
Web-saytı
gov.lk
Koordinatları: 7°45′00″ a. k. 80°46′00″ sh. b. / 7.75000° a. k. 80.76667° sh. b. / 7.75000; 80.76667 (G) (O) (Я)


Shri-Lanka (1972-jılǵa shekem Seylon), Shri-Lanka Demokratiyalıq Socialistlik Respublikası — Hind okeanındaǵı Shri-Lanka atawında, Indiya yarım atawdan qublası - shıǵısta jaylasqan mámleket. Maydanı - 65,6 mıń km². Xalqı - 19,5 million adam (2002). Rásmiy paytaxtı — JayavardenapuraKotte (parlament jaylasqan); ámeldegi paytaxtı — Kolombo qalası. Basqarıw jaǵınan 9 wálayat (rgoutse) qa bólinedi.

Mámleketlik basqarıw principi[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shri-Lanka — Ullı Britaniya basshılıǵındaǵı óz ara doslıq quramına kiretuǵın respublika. Ámeldegi Konstituciyası 1978-jıl 7-sentyabrde qabıl etilgen; keyinirek bir neshe ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı — prezident (1994-jıldan Kumaratunga Chandrika xanım). Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı prezident hám bir palatalı parlament, atqarıwshı hákimiyattı parlament hám bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı.

Tábiyatı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Ataw jaǵalarınıń kópshilik bólegi tómen, lagunalı, marjan rifları menen oralǵan, kem bóleklengen. Aymaǵınıń 80% ten aslamı oypatlıq, ayırım orınlarda jartaslar ushıraydı. Orayında hám qublada tekshe sıyaqlı tawlıq jaylasqan. Eń biyik noqatı — Pidurutalagala tawı (2524 m). Shri-Lankada grafit, kvars, qımbat bahalı taslar, kaolin hám basqalar bar. Íqlımı mussonlı, arqa hám shıǵısında subekvatorial, qubla hám batısında ekvatorial ıqlım. Hawa temperaturası tegisliklerde 26-30°; tawlarda 15-20° qa shekem tómenleydi. Jıllıq jawın tawlıqtıń qubla-batıs qaptal qushaǵında 5000 m ge shekem, taw eteklerinde 2000 mm ge shekem, arqa-batıs hám qubla-shıǵıs jaǵasında 1000 mm den kem. Dáryaları qısqa hám suwlı (eń irisi Maxaveli dáryası); tómen aǵımında keme qatnaydı. Topıraqları qızıl hám laterit, dárya oypatlıqları hám jaǵasında allyuvial topıraq. Mámleket aymaǵınıń 44% i ızǵar tropikalıq orman menen oralǵan. Tegis tawlıqlar savanna tipindegi dalalıqlardan ibarat. Jaǵasında mangra ormanları hám kokos palma jerleri bar. Haywanat dúnyası hárqıylı: pil, maymıl, kiyik, dońız, qaplan, silovsinler jasaydı; krokodil, tasbaqa, jılannıń bir qansha túri, kesirtke bar. Qus hám shıbın-shirkey kóp. Vilpattu, Yala (Ruxunu), GalOya milliy baǵları, Kandi qalası qasında botanika baǵı bar.

Xalqı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Xalqınıń 75% i singallar, 16% ten ziyatın tamiller quraydı. Sonıń menen birge, mavrler (arab hám jergilikli musılmanlar áwladları) hám basqalar da jasaydı. Qala xalqı 23%. Rásmiy tilleri — singal, tamil hám inglis tilleri. Dinge sıyınıwshılar buddaviylik, hinduiylik, islam hám basqalar dinlerge sıyınadı. Iri qalaları: Kolombo, Jafna, Kandi.

Tariyxı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shri-Lanka aymaǵında adam paleolit dáwirinen jasaydı. Eramızǵa shekemgi V ásirde Indiyadan hindler kóship ótken. Eramızǵa shekemgi III ásirde dáslepki iri mámleket awqamı payda boldı. XV ásirde 3 iri mámleket (singallardıń Kotte hám Kandi, tamillerdiń Jafna mámleketleri) payda boldı. XVI ásirde Portugaliya ataw jaǵasın basıp aldı. XVII ásir ortalarında Niderlandiya portugallardı sıǵıp shıǵarıp, atawdıń 1/4 bólegin iyelep aldı. XVIII ásir ortalarınan Angliya menen Niderlandiya ortasında araldı iyelew ushın gúres háwij aldı. 1795-96-jıllarda atawdı inglisler basıp aldı. Aral dáslep Angliyanıń OstIndiya kompaniyasına qaraslı Madras prezidentligine qosıp jiberildi. 1802-jıldan Ullı Britaniyanıń bólek koloniyasına aylandı. Seylon xalqınıń kolonizatorlarǵa qarsı bir neshe ret kóterilisleri bolıp ótti (1796, 1818, 1848). XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında siyasiy shólkemler payda boldı, milliy azatlıq háreketi háwij aldı. 1919-jıl birinshi iri siyasiy partiya — Seylon milliy kongressi dúzildi. Ekinshi jáhán urısı jılları (1939-45) mámlekettegi demokratiyalıq kúshler milliy ǵárezsizlik ushın gúresti jáne de háwij aldırdı. 1948-jıl 4-fevralda Ullı Britaniya Seylonǵa dominion mártebesi tiykarında ǵárezsizlik beriwge májbúr boldı. Mámlekette sırt el áskeriy bazaları tamamlandı, ekonomikada mámleket sektorı keńeydi, awıl xojalıǵında reformalar ótkerildi; sırtqı siyasatta biytáreplik, áskeriy bloklarda qatnaspaw jolı tutıldı. 1972-jıl 22-mayda Seylon Shri-Lanka Respublikası dep daǵazalandı. 1978-jıl 7-sentyabrden Shri-Lanka Demokratiyalıq Socialistlik Respublikası dep atala basladı. 1977-jıldan ekonomikada menshikli sektordı bekkemlew hám oǵan shet el qarjını qosıw siyasatı ámelge asırılıp atır. 1980-jıllardan etnikalıq qarama-qarsılıqlar keskinlesken. Shri-Lanka — 1955-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 4-fevral — Ǵárezsizlik kúni (1948). Ózbekstan Respublikası suverenitetti 1992-jıl 12-fevralda tán alǵan hám 1999-jıl 13-oktyabrde diplomatiyalıq múnásibetlerin ornatqan.

Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Birlesken erkinlik awqamı, 1993-jıl dúzilgen; Shri-Lanka Kommunistlik partiyası, 1943-jıl 3-iyulda dúzilgen; Shri-Lanka xalıq partiyası, 1984-jıl yanvarda dúzilgen; Birlesken milliy partiya, 1946-jıl tiykar salınǵan. Shri-Lanka azatlıq partiyası, 1951-jıl dúzilgen; Shri-Lanka socialistlik partiyası, 1935-jıl dekabrde dúzilgen; Shri-Lanka musılmanlar kongressi, 1980-jıl islengen; Tamil azatlıq birlesken frontı, Tamil milletshil partiyalar blogı, 1972-jıl tiykar salınǵan. Demokratiyalıq jumısshılar kongressi, 1956-jıl islengen; Seylon jumısshılar kongressi, 1940-jıl dúzilgen; Seylon kásiplik awqamı federaciyası, 1941-jıl tiykar salınǵan; Ulıwma Seylon erkin kásiplik awqamları federaciyası.

Xojalıǵı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shri-Lanka — plantaciya xojalıǵı rawajlanǵan agrar mámleket. Jalpı ishki ónimde awıl xojalıǵı 18%, sanaat 31%, xizmet kórsetiw tarmaǵı 51% ti quraydı.

Awıl xojalıǵı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 70% ten kóplegeni awıl xojalıǵında bánt. Aymaǵınıń 1/3 bólegi awıl xojalıǵında paydalanıladı. Ekonomikasınıń hasası — ónimi eksport etiletuǵın ósimlikler (shay, kauchuk, kokos palması) ósiriw. Shay jetistiriw boyınsha Shri-Lanka dúnyada aldınǵı orınlarda turadı. Ishki mútájlik ushın salı, tarı, mákke, dánli ósimlikler, batat, maniok, palız eginleri, tatımlıqlar, texnika eginlerinen talshıqlı hám maylı ósimlikler, sonıń menen birge, banan, ananas jetistiriledi. Qaramallardan, tiykarınan, júk tasıwda paydalanıladı. Teńizden balıq awlanadı hám merwert alınadı.

Sanaatı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Sanaatında grafit, qımbat bahalı taslar, duz qazıp alınadı. Jılına ortasha 4,4 mlrd. kVt saat elektr energiya payda etiledi. Shay hám kauchukqa qayta islew, kopra hám kokos mayı islep shıǵarıw sanaattıń tiykarǵı tarmaqları bolıp tabıladı. Jeńil, azıq-awqat sanaatı, metallsazlıq kárxanaları bar. Mámlekette turizm úlken dáramat keltiredi.

Transportı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Transportında avtomobil transportı zárúr áhmiyetke iye. Avtomobil jolları uzınlıǵı 102,6 mıń km, temirjol uzınlıǵı 1,49 mıń km. Sırtqı sawda júkleri, tiykarınan, kemelerde tasıladı. Tiykarǵı portları: Kolombo, Trinkomali, Galle. 111.L. shetke shay, merwert, kauchuk, kokos palması ónimleri, qımbat bahalı taslar, toqımashılıq hám tigiwshilik ónimleri shıǵaradı. Shetten neft hám neft ónimleri, mashina hám úskeneler, transport quralları, xojalıq texnika aladı. Sırtqı sawdada AQSh, Yaponiya, Hindstan, Ullı Britaniya, Rossiya hám basqalar mámleketler menen sheriklik etedi. Pul birligi — Shri-Lanka rupiyası.

Kolombodaǵı tártipsizlikler[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Kolomboda 2022-jıl 10-may kúni húkimet tárepdarları hám oǵan qarsılıq kórsetiwshiler ortasında qarama-qarsılıq júz berdi. Segiz adam qurban bolıp, 200 den artıq adam jaraqat aldı. Policiya adamlardı kózdi jaslantıratuǵın qural hám suw menen tarqattı. Shri-Lankada 2022-jıldıń aprel hám may aylarınan berli dawam etip atırǵan kórsetiwler qanlı dúgilisiwlerge aylanǵannan soń, mámleket Bas ministri Mahinda Rajapaksa otstavkaǵa shıqtı. Bas ministr — ámeldegi prezident Gotabaya Rajapaksanıń inisi bolıp tabıladı. Kórsetiwshiler prezidenttiń otstavkasın da talap etti. Mámleket 1948-jılda ǵárezsizlikti qolǵa kirgizgeninen berli eń tereń ekonomikalıq krizisti bastan keshirdi. Azıq-awqat, janılǵı hám dári-dármaq importı keskin kemeydi. Ekspertlerdiń pikirine kóre prezident Gotabaya Rajapaksa ekonomikanı janlandırıw ushın salıqlardı páseytkeni teris nátiyje berdi, mámleket jáne de qarızǵa battı. Húkimet bolsa mámlekettegi krizis bir qansha ekonomikalıq faktorlar hám global processler aqıbeti dep esaplawın ayttı. 2022-jıl 13-iyul kúngi jaǵdayǵa kóre Prezident Gotabaya Rajapaksanıń mámleketten qashıp ketiwine sebepshi bolǵan Shri-Lanka puqaraları bas ministr Ranil Vikramasingxeniń otstavkasın talap etip, onıń kabinetin iyelep aldı. Kóterilis háreketine jaslantıratuǵın gaz qollap atırǵan qawipsizlik xızmetkerleri jetkilikli kele almadı. Mámlekettegi ekonomikalıq páseńlew artınan puqaralar hám qáwipsizlik kúshleri ortasında dúgilisler anıqlandı. Bas ministr mámlekette ayrıqsha jaǵday járiyaladı. Waqıtsha húkimet dúzilgennen soń barlıq ministrler jumıstan bosawǵa ruqsat beriwi xabar berildi. Ayırım xabarlarǵa kóre, óz kepilligin bas ministrge tapsırǵan prezident otstavkaǵa shıǵıwı kerek bolǵan kúnde hayalı menen Maldiv atawlarına qashıp ketti.

Medicinalıq xızmeti, bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shri-Lankada vrachlar universitetlerdiń 2 medicina fakultetinde tayarlanadı. Mámlekette 12 jıllıq mektep engizilgen. Baslanǵısh hám kishi orta mektepte tálim májburiy. Oqıw mámleket mekteplerinde biypul hám ol singal yamasa tamil tillerinde, joqarı oqıw orınlarında inglis tilinde de alıp barıladı. Kolombo, Jafna, Moratuva hám basqa qalalarda universitetler bar. Sonıń menen birge, Kolomboda Texnologiya kolledji, Yuridikalıq kolledj, Jafna hám basqa qalalarda kolledjler bar. Institutlardı Shri-Lanka milliy ilimiy keńesi (1968-jıl dúzilgen) muwapıqlastıradı. Institutlar: ilimiy hám sanaat izertlewleri institutı (1955), awıl xojalıǵı izertlewleri institutı (1972), medicina izertlewleri institutı (1900), astronomiya observatoriyası (1907), awıl xojalıǵı oraylıq ilimiy tekseriw institutı (1965), shay institutı (1925) nda alıp barıladı. Kitapxanaları: Shri-Lanka milliy muzeyi kitapxanası, Kolombodaǵı jámiyetlik hám yuridikalıq kitapxanalar, universitetler janındaǵı kitapxanalar. Shri-Lanka milliy muzeyi Kolombo, Kandi, Ratnapura, Anuradhapuradaǵı milliy muzeylerdi birlestiredi.

Arxitekturası[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shri-Lanka kórkem óneriniń áyyemgi dáwiri (eramızǵa shekemgi III ásir — eramızdıń VIII ásir) Hindstan kórkem ónerine kóp tárepten uqsas bolıp, tiykarınan, Anuradhapuradaǵı buddaviylik menen baylanıslı bolǵan esteliklerde sáwlelengen. Orta ásir (VIII-XIII ásirler) de qurılıslar kópshilik jańa paytaxt — Polonnaruvda alıp barılǵan. Shri-Lanka ǵárezsizlikke eriskennen soń, milliy arxitektorlıq mektep qáliplesti; qala hám awıl kompleksleri payda boldı. Arxitekturada orta ásir milliy belgileri házirgi Evropa qurılıs usılları menen uyǵınlasıp ketti (Kolombodaǵı Mámleket milliy assambleyası imaratı, 1948; „Silon Interkontinental“ miymanxanası, 1970-jıllar bası; Kolombodaǵı Solomon Bandaranaike háykeli, 1976).

Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shri-Lankada bir qansha gazeta hám jurnal basıp shıǵarıladı. Irileri: „Aylend“ („Aral“, inglis hám singal tillerindegi háptelik gazeta, 1981-jıldan), „Davasa“ („Kún“, singal tilindegi kúndelik gazeta, 1961-jıldan), „Deyli nyus“ („Hápte jańalıqları“, anglichan tilindegi kúndelik gazeta, 1918-jıldan), „Deyli observer“ („Kúndelik gúzetshi“, inglis tilindegi kúndelik keshki gazeta, 1834-jıldan), „Dinamina“ („Kún jańalıqları“, singal tilindegi kúndelik gazeta, 1909 -jıldan), „Sortayugayya“ („Jańa ásir“, singal tilindegi jurnal, 1956 -jıldan), „San“ („Quyash“, inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1964-jıldan), „Silumina“ („Tajdaǵı qımbat bahalı tas“, „Dinamina“ gazetasınıń ekshembinde shıǵıs bezewli basılıwı, 1930-jıldan). Lankapuvat, milliy informaciya agentligi, 1978-jıl dúzilgen; Press Trast of Seylon, Shri Lankanıń milliy kooperativ informaciya agentligi, 1951-jıl dúzilgen. Shri-Lanka radioesittiriw korporaciyası, mámleket xızmeti, 1967-jıl tiykar salınǵan. Telekórsetiwler 1979-jıldan baslanǵan.

Ádebiyatı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Ádebiyatı, tiykarınan, singal, sonıń menen birge, tamil hám ingliz tillerinde rawajlanıp atır. Singal tilindegi dáslepki dóretpe VI ásirde payda boldı. Orta ásir singal ádebiyatı áyyemgi hind ádebiyatındaǵı xronika hám dástan janrların ózlestirdi. XIII ásirden buddaviylik ideyaların tarqatıwshı ápiwayı tilde jazılǵan ólshem hám uyqassız qara sóz benen jazılǵan kórkem shıǵarma áhmiyetli orın iyeledi. Vidyachakravarttıń „Buddanıń rezidenciyası“, Mayurapadetxeronıń „Xayrehson tariyxı“ násiyatlar kompleksi singal ádebiyatında birinshi ret dıyqanlardıń salmaqlı ómirin súwretlegen zárúrli prozalıq shıǵarma bolıp tabıladı. Awıl turmısı budda xristian monaxları Dxarmasena, Dxarmakirtimaxatxero dóretpelerinde de sáwlelendirildi. XV ásirde poeziya, tiykarınan, dástan xatı jetekshi orındı iyeledi (Shri Raxula, Vettevetxero, Vidagama). XVI ásir aqırı — XVII ásir basları poeziyasınıń jaqtı wákili Alagyavanna Moxottala bolıp tabıladı. Portugal, Niderland, keyinirek inglisler kolonizatorlıǵı ádebiyat rawajlanıwın páseytti. XX ásir baslarında singal tilinde S. de Silva, P. Sirisenanıń birinshi romanları payda boldı. V. A Silva tariyxıy hám satirik roman, gúrrińler jazdı. Realizmniń qáliplesiwi, singal kórkem ádebiyatqa baylanıslı tiliniń rawajlanıwı jazıwshı hám ádebiyatshı qánige M. Vikramasingxe (1891-1976) atı menen baylanıslı. Ol singal prozasında birinshi ret jumısshılar klası wákili obrazın jarattı. X. Munidas, G. B. Senanayake, K. Jayatilaki, E. Saratchandra sıyaqlı jazıwshılar óz dóretpelerinde adamgershilik ideyaların alǵa súrdi. M. Ratnayake, G. Liyanage, A. V. Suravira, K. Karunaratna roman hám qıssalarında zárúrli sociallıq máseleler kóterilgen. Shayırlar S. Maxinda, S. Palansuriya, G. X. Perera hám basqalar, dramaturglar A. Samaravira, E. Saratchandra, V. A. Abesinxe hám basqalar nátiyjeli dóretiwshilik etti. 1969-jıl Shri-Lankanıń aldıńǵı jazıwshıları „Xalıq jazıwshıları frontı“ shólkemine birlesti. Shri-Lankanıń tamil tilindegi kóp ásirlik ádebiyatı Hindstan tamil ádebiyatı izinen rawajlanıp kelip atır. XX ásirde poeziya, novella rawajlandı. Jazıwshı hám shayırlardan S. P. Amarasingam, J. Vedjatunga, K. Daniyel, D. Jiva hám basqalar ataqlı. Anglichan tilindegi ádebiyat XIX ásirde payda boldı. R. L. Spittel, G. Virasuriya, R. Proktor, A. Ranasingxe, J. Gunaverdena XX ásirdiń ataqlı jazıwshıları bolıp tabıladı.

Súwretlew kórkem óneri[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shri-Lanka kórkem óneriniń dáslepki dáwiri Hindstan kórkem óneri, atap aytqanda, buddaviylik penen baylanısqan (sıyınıw orınları háykeller menen bezetilgen). Dúnyalıq tas músinshiliginiń kóplegen úlgileri, hayal qudaylardıń metalldan islengen háykelleri, diywal taslarǵa islengen ataqlı Sigiriya naǵısları saqlanǵan. Kolonizatorlıq dáwirinde (XVI ásirden) Shri-Lankada ámeliy bezew kórkem óneri rawajlandı (metall, aǵash, pil súyegi, lak, tas hám de ılaydan kórkem buyımlar islendi). Sonıń menen birge, zergerlik bezewleri, kórkem gezleme, keste, aǵash nıqaplar tayarlandı. Shri-Lankada professional qozaqlıq kórkem óneri inglis kórkem óneri tásirinde XIX ásir aqırında payda boldı. „Seylon kórkem óneri jámiyeti“ birinshi kórkem awqam bolǵan (1888-jıldan; súwretshiler A. Amarasekera, J. D. A. Perera. T. Rajapaksha, S. G. Abeysingxe, D. Peynter hám basqalar). XX ásir basları azatlıq háreketi tásirinde Evropadaǵı jańa aǵımlar tájiriybelerin milliy dástúrler menen uyǵınlastırǵan súwretshilik mektebi qáliplesti („43 toparı“, súwretshiler J. Keyt, G. Piyeris; „Milliy kórkem óner jámiyeti“). Shri-Lankada kórkem ónermentshilik rawajlanǵan (toqımashılıq, aǵash hám súyek naǵıs oyıwshılıǵı, laklı buyımlar tayarlaw, qımbat bahalı taslardı qayta islew hám taǵı basqalar).

Muzıkası[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shri-Lanka muzıkası uzaq waqıt Qubla Hindstan muzıka mádeniyatı tásirinde rawajlandı. Singallarda ásbap muzıkası vokal muzıkadan joqarı bolǵan. Muzıka ásbapları: bere barabanları (5 túri bar), panteru (mıs qońırawlı halqa), talampot dep atalǵan mıs tabaqlar, xoraneua (goboy túri), xagediya (túrli forma hám ólshemdegi teńiz shıǵanaqları) hám basqalar Oyın milliy bayram, diniy súwret, teatr spektaklleriniń ajıralmaytuǵın bólegi. Singallar qosıǵı qısqa namalardan ibarat. Shri-Lanka ǵárezsizlikke eriskennen soń, milliy mádeniyattı saqlaw máseleleri menen Singal mádeniyatı institutı shuǵıllana basladı. Kompozitorlar arasında P. Kemedese, P. Dunstan de Silva, V. D. Amaradeva ataqlı. Milliy oyın ansambli (1973), ayaq oyınshılar shańaraǵı áwladınan ibarat oyın ansambli (1970-jıllar), Shri-Lanka simfonikalıq orkestri hám basqa da jámáátler bar. Kolomboda Elegant kórkem óner mámleket kolledji (1953), Húkimet muzıka kolledji, universitet janında oyın mektebi iskerlik kórsetedi.

Teatrı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shri-Lanka teatr kórkem óneri xalıq oyınları, dástúrleri hám áyyemnen sol atawda jasaǵan qáwimlerdiń oyınlarınan baslanǵan. Xalıq teatrlarınıń hár túrli túrleri bar. Bular: kolam (oyın hám pantomimalarǵa tiykarlanǵan nıqaplı tamasha teatrı), sokari (komediya tamashaların kórsetiwshi teatr) hám basqalar Zamanagóy teatrdıń payda bolıwı Shri-Lanka xalqınıń milliy azatlıq gúresi menen bekkem baylanıslı. 1920-jıllarda professional truppalar payda boldı. Olardıń repertuarınan milliy dramaturglar K. D. Bastian, D. de Silva dóretpeleri orın aldı. Shri-Lanka ǵárezsizlikke eriskennen soń, milliy dástúrlerdi qayta tiklew hám rawajlandırıw múmkinshiligi tuwıldı. Jańa teatr túrleri, atap aytqanda, dástúriy hám xalıq oyını kórkem ónerin uyǵınlastırǵan balet teatrı payda boldı. 1944-jıl birinshi professional ayaq oyınshı er adam hám baletmeyster Chitrasena basshılıǵında mektep hám truppa (1955-jıldan Chitrasena Seylon baleti) dúzildi. Mámlekette háwesker teatr jámáátleri de bar.

Kino[redaktorlaw | derekti jańalaw]

1948-jıl „Singalafilm“ kinokompaniyası dúzildi. Shri-Lanka kino kórkem óneri rawajlanıwına Hindstan kinosınıń tásiri úlken. Daslep kommerciyalıq filmler jaratıldı. Xalıq ómirin shın sáwlelendiriwshi dáslepki filmler 1950-jıllardıń aqırı — 1970-jıllarda jaratıldı („Táǵdir sızıǵı“, „Xat“, „Ózgergen awıl“; hámmesiniń rejissyorı L. D. Periyes). 1972-jıl Mámleket kinokorporaciyası dúzildi. 70-jıllarda aldıńǵı rejissyorlar óz filmlerinde zárúrli sociallıq mashqalalardı sáwlelendirdi („Iygilikli tilek“, „Lasanda“, ekewiniń rejissyorı K. Perera; „Ne boldı?“, rejissyor P. Gunaratne; „Jeti teńiz“, rejissyor S. Gunasinge). Shri-Lanka kinosında rejissyorlar D. Patxiraja, M. Sandasagera, S. Periyes hám basqalar ataqlı. 80-jıllardaǵı eń jaqsı filmler: „Qayıqlar jaǵaǵa qaytqanda“ (rejissyorı S. Aryavatna), „Eki shańaraq“ (rejissyor S. Periyes).

Wikimedia Commonsta
Sri-Lanka boyınsha fayllar bar.


Aziyadaǵı mámleketler

Awǵanstan · Ázerbayjan · Bangladesh · Baxreyn · Birlesken Arab Ámirlikleri · Bruney · Butan · Qubla Koreya · Qıtay · Armeniya · Filippin · Gruziya · Iraq · Hindistan · Indoneziya · Iran · Izrail · Kambodja · Kuveyt · Laos · Livan · Malayziya · Maldiv · Mısır1 · Mongoliya · Myanma · Nepal · Oman · Ózbekstan · Pakistan · Qazaqstan2 · Qatar · Kipr · Qırǵızstan · Rossiya2 · Saudiya Arabstanı · Singapur · Siriya · Shıǵıs Timor · Arqa Koreya · Shri-Lanka · Tájikstan · Tailand · Túrkiya2 · Túrkmenstan · Iordaniya · Vyetnam · Yaponiya · Yemen

Negizi ǵárezsiz, biraq tanılmaǵan yaki azǵantay tanılǵan mámleketler:

Abxaziya · Qubla Osetiya · Tayvan · Tawlı Qarabaǵ · Palestina · Arqa Kipr Túrk Respublikası

1. Transkontinental mámleket, bir bólegi Afrikada
2. Transkontinental mámleket, bir bólegi Evropada
  1. „Sri Jayewardenepura Kotte“. Encyclopædia Britannica. 17-iyun 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 12-may 2020-jıl.
  2. „Colombo“. Encyclopædia Britannica. 6-mart 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 12-may 2020-jıl.
  3. „Official Languages Policy“. languagesdept.gov.lk. Department of Official Languages. 12-aprel 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 20-may 2021-jıl.
  4. „South Asia: Sri Lanka“. CIA (22-sentyabr 2021-jıl). 17-dekabr 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 23-yanvar 2021-jıl.
  5. „2018 Report on International Religious Freedom: Sri Lanka“. United States Department of State. 11-dekabr 2019-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 3-mart 2022-jıl.
  6. „Constitution of Sri Lanka“. Parliament of Sri Lanka. 26-avgust 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 24-oktyabr 2022-jıl.
  7. De Silva, K. M. (1981). A History of Sri Lanka. University of California Press. ISBN 978-0-19-561655-2. A History of Sri Lanka.
  8. Nicholas, C. W.; Paranavitana, S. (1961). A Concise History of Ceylon. Colombo University Press.
  9. „Mid-year Population Estimates by District & Sex, 2014 - 2023“. statistics.gov.lk. Department of Census and Statistics. 13-noyabr 2016-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 8-oktyabr 2023-jıl.
  10. „Census of Population and Housing 2011 Enumeration Stage February–March 2012“. Department of Census and Statistics – Sri Lanka. 6-dekabr 2013-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 15-iyul 2014-jıl.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 „World Economic Outlook Database, October 2022“. IMF.org. International Monetary Fund (oktyabr 2022). 12-yanvar 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 11-oktyabr 2022-jıl.
  12. „Gini Index“. World Bank. 19-may 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 24-may 2018-jıl.
  13. „Human Development Report 2021/2022“ (en). United Nations Development Programme (8-sentyabr 2022-jıl). 9-oktyabr 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 8-sentyabr 2022-jıl.