Ózbekstan

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
(O'zbekistan degennen burılg'an)
Jump to navigation Jump to search
O'zbekistan Respublikası
O'zbekstan Respublikası
MottoYoʻq
AnthemOʻzbekiston Respublikasining Madhiyasi (O'zbekistan Respublikasının' Gimni)


Capital
(and largest city)
Tashkent
41°16′N 69°13′E / 41.267, 69.217
Official languages Oʻzbek
Government Respublika
 -  Prezident Shavkat Mirziyoyev
 -  Bosh Vazir Abdulla Nigʻmatovich Oripov
Mustaqillik Sovet Ittifogʻidan 
 -  E'lon qilingan 1991 yil 1-sentabr 
 -  Tan olingan 1991 yil 8-dekabr 
 -  Completed 1991 yil 25-dekabr 
 -  Water (%) 4,9%
Population
 -  2016 estimate 31 576 400 (44-shi)
GDP (PPP) 2013 estimate
 -  Total $50 395 billion (74-şi)
 -  Per capita $4 820 (145-şi)
HDI (2003) 0,694 (medium) (111-şi)
Currency Oʻzbekston sʻom (UZS)
Time zone (UTC+5)
 -  Summer (DST)  (UTC+6)
Internet TLD .uz
Calling code 998

Ózbekstan - Oraylıq Aziyadag'ı mámleket. Ózbekstannın' paytaxtı — Tashkent qalası. Mámleket tili — Ózbek tili. Aymağı — 448,960 km2. Xalqı sanı (2019-jıl mart ayına kóre) — 34,001,400 . Pul birligi — swm. Ózbekstan Respublikası 12 wa'layat ha'm Qaraqalpaqstan Respublikasınan iba'rat. Ózbekistannın' ulıwma shegarası 6,221 kilometrge, Batıs jag'ınan, shıg'ısqa 1,425 kilometrge, arqadan qublag'a 925 kilometrge sozılg'an. Batıstan ha'm Arqadan Qazaqstan (shegara uzınlıg'ı 2203 km.) menen, shıg'ısdan Qırg'ızıstan (shegara uzınlıg'ı 1099 km.) ha'm Ta'jikistan (shegara uzınlıg'ı 1161 km.) menen, qubladan bolsa, Tu'rkmenstan (shegara uzınlıg'ı 1621 km.) ha'm Afg'anstan (shegara uzınlıg'ı 137 km.) menen shegaralas.


Tariyx[o'zgertiw | қайнарын өңдеу]

Baslı maqala: Ózbekstan tariyxı
kaunakes kiygan hayal háykelshesi. Xlorit hám hák tas,Baqtriya, eramızǵa shekemgi 2-mıń jıllıq basları.

Orta Aziyada jasaǵan birinshi adamlar skiflar eramızǵa shekemgi I mıń jıllıqta házirgi Ózbekstannıń arqa otlaqlarında kelip shıqqan; bul kóshpeliler regionǵa jaylasqanda dáryalar boyında keń suwǵarıw sistemasın qurdilar. [1] Usı waqıtta Buxara (Buxara) hám Samarqand (Samarqand) sıyaqlı qalalar patshalıq hám joqarı oraylar retinde payda boldı. [1] Eramızǵa shekemgi v asrga kelip Baqtriya ,So'g'diya hám Toxarıstan mámleketleri bul aymaqta húkimranlıq etdiler. [2]

Arqa Aziya mámleketleri Batıs menen jipek sawdasın rawajlantira baslagan soń, Parsı qalaları bul sawda-satıqtan paydalanıp, sawda oraylarına aylandılar.Transxoxiana wálayatında hám odan shıǵısda házirgi Qıtaydıń Shinjon Uyg'ur avtonom wálayatında jaylasqan qala hám awıl xalıq punktleriniń keń tarmaǵından paydalanǵan halda So'g'd dáldalshıları bul Iranlıq sawdagerlerdiń eń bayına aylandılar.Ullı Jipek jolı dep atalǵan sawda-satıq nátiyjesinde Buxara hám Samarqand aqır-aqıbetinde asa bay qalalarǵa aylandılar hám geyde Transsokiana (Movarannahr) persiyanıń eń abıraylı hám qúdiretli wálayatlarınan biri edi. áyyemgi dáwir. [2]

Su'wret:1872 vereshchagin Triumphierend anagoria. JPG
Registan dagi Arıslan-Dar medresesinde utqan alaman.Buxara amiri ústinlerinde orıs askarlarining kesilgen baslarıni tamasha qılıp atır. Súwret vasiliy vereshchagin (1872).
Su'wret:KarazinNN vstRusvoyskGRM.jpg
1868 jılda Samarqand dı basıp alıp atırǵan orıs áskerleri,Nikolay Karazin tárepinen.

Eramızǵa shekemgi 327 jılda Makedoniya húkimdarı Aleksandr Makedonskiy zamanagóy Ózbekstan aymaqların óz ishine alǵan So'g'diyona hám Baqtriya Parsı imperiyasi wálayatların basıp aldı. Júzim solqımı, Aleksandrga azǵantay járdem bergeni, sebebi xalıqtıń qattı qarsılıqları kúshli bolıp tabıladı, nátiyjede Iskandar áskerleri Makedoniyanıń arqa bólegine aynalǵan regionda adasıp qalǵanlar Grek-Baqtriya patshalıǵında ornalasqanlar. Eramızǵa shekemgi 1-asirde shohlik húkimranlıq etken yuejilar Kushan imperiyasi menen almastırildi. Kóp ásirler dawamında Ózbekstan regionin Parsı imperiyalari, sonday-aq Parfiya hám Sasaniylar imperiyalari, sonıń menen birge, basqa imperiyalar, mısalı, turk-farsılar tárepinen islengen [ [Eftalit]] hám turkiy Gokturk xalıqları.

8-asirde, Ámiwdarya hám Sirdarya dáryaları arasındaǵı aymaq - Transsoksiana arablar tárepinen jawlap alıw etildi (Ali ibn Allanıń sıpatlarınıń biri) Ámiwdarya dáryasınan keyin tez arada orayǵa aylandı. Islamıy altın asr]]. Ol erda kóplegen belgili ilimpazlar jasaǵan hám fathdan keyin onıń rawajlanıwına úles qosqan. Bul dáwirde ilimpazlardıń erisken jetiskenlikleri qatarına trigonometriya dıń zamanagóy formaǵa ótiwi (ay fazaların esaplaw ushın ámeliy qollanılıwın ápiwayılastırıw ),optika,astronomiya de erisilgen tabıslar kiredi., sonıń menen birge, musulman Oyanıw dáwirine tiykar salǵan poeziya, filosofiya, kórkem óner, sulıw jazatuǵın adamlıq hám basqa kóplegen tarawlarda. Shablon:Zikr qılıw kerek

9 -10 -ásirlerde Transxoksiana Samaniyler mámleketi quramına kiritilgen. Keyinirek, Transsoxiana túrkler húkimranlıǵı Qoraxoniyler dıń, sonıń menen birge Saljuqiyler (Sultan Sanjar) hám Qara-Kitanlar dıń bastırıp kiriwin kórdi. [3]

13-asirde Chingizxan dáwirinde Mo'g'ullar tárepinen basıp alınıwı regionda ózgerislerge alıp keledi.Orta Aziyaǵa mo'g'ullar shabıwıli regiondaǵı birpara Iraniyzabon xalıqtıń kóship ketiwine alıp keldi, olardıń mádeniyatı hám miyrasların mo'g'ullar-turkiy xalıqlar iyeledi. odan keyin kelgenler. Buxara, Samarqand, Góne Úrgenish hám basqalardıń shabıwılı nátiyjesinde ǵalabalıq adam óltiriwshiliklar hám úlken vayranshılıqlar, mısalı, Xorezm niń bólimleri pútkilley joq etildi. [4]

1227 jılda Chingizxon opatınan keyin onıń imperiyasi tórt balası jáne onıń shańaraq aǵzaları ortasında bolınıp ketti. Saldamlı bólekleniw potentsialına qaramay, Mo'g'ul imperiyasınıń mo'g'ullar nızamı taǵı bir neshe áwladlar ushın tártipli miyrasxorlıqtı saqlap turdi hám Transsoxiananing úlken bólegin basqarıw Shingizxannıń ekinshi balası Chagatayxon dıń tikkeley áwladları qolında qaldı.. Chag'atoy úlkelikinde tártipli miyrasxorlıq, párawanlıq hám ishki tınıshlıq húkim surdi hám ulıwma Mo'g'ullar imperiyasi kúshli hám birlesken patshalıq bolıp qaldı (Ulus Batiy, Allanıń sıpatlarınıń birixon). [5]

Sart er adam hám Samarqand dagi eki sart ul, v. 1910

Bul dáwirde házirgi Ózbekstannıń kópshilik bólegi Chıǵatay xanlıǵı quramına kigen, sonday-aq Xorezm, hám Altın Orda quramına da kirgen. Altın Orda páseńlewge dus kelgeninen keyin, Temur 1388 jılda onı basıp alǵanǵa shekem Xorezm so'fiylar úrim-putaǵı qısqa múddet basqargan. Däýeksöz alw <ref> тегін </ref> тегімен жабуды қажет етеді qatesi bul gúreslerden 1380-jıllarda Transsoksiyadagi húkimran kúsh retinde payda boldı. Eger ol Chingizxannıń áwladı bolmaǵan bolsa -da, Temur Transoxiananing " ámelde" húkimdarı boldı hám pútkil batıs Oraylıq Aziyanı,Iran,Kavkaz,[[Mesopotamiya] ni basıp alıwǵa kiristi. ],Kishi Aziya hám Aral teńizi dıń arqasındaǵı qubla sahra regionin hámde Sonıń menen birge, ol Rossiya ga 1405 jılda Min úrim-putaǵı shabıwılı waqtında óliwden aldın bastırıp kirgen. [5]

Temur oǵada shápáátsizligi menen belgili jáne onıń basıp alıwshılıǵı genotsid obaimenen birge bolǵan qalalarda da gúzetilgen. [6]

Temur óziniń jawlap alǵan úlken jerlerinen kóplegen ónermentler hám ilimpazlardı óz paytaxtı Samarqandga toplaw arqalı Transxoksiananing sońǵı gúllewin basladı. Bunday adamlardı qollap-quwatlaw arqalı ol óz imperiyasini bay parsı -islam mádeniyatı menen sińirdi. Onıń jáne onıń jaqın áwladlarınıń húkimranlıǵı dáwirinde Samarqandda hám basqa xalıq punktlerinde diniy hám saray qurılısınıń hár qıylı eń jaqsı ǵáziyneleri jaratıldı. [7] Ámir Temur medicinalıq jańa ashılıwlar hám patronizator shıpakerler, ilimpazlar hám artistler menen almaslawdı basladı. Indiya sıyaqlı qońsılas regionlardan ; [8] Onıń aqlıǵı Ullı begim dúnyadaǵı birinshi ullı astronomlardan biri bolǵan. Temuriylar úrim-putaǵı dáwirinde túrkler Chag'atay sóylesimi formasında, Transoxiana qalasında óz-ózinen kórkem ádebiyatqa baylanıslı tilge aylandı, eger Temuriylar tábiyaatan parsı bolǵan. Chag'ataylardıń ullı jazıwshısı Aliysher Nawayı XV ásirdiń ekinshi yarımında Hirot qalasında (házirgi Afganistandıń arqa-batısiy bóleginde) aktiv bolǵan. [9]

Temuriylar mámleketi Temur óliminen keyin demde ekige bolındı. Temuriylerdiń sozılmalı ishki sawashları Aral teńiziniń arqasında jasawshı ózbek kóshpeli qáwimleriniń itibarın tartdı. 1501 jılda ózbek kúshleri Transxoxianaga kótere shabıwılı basladılar. [5] Buxara amirligi de qul sawdasi kózge taslanıp, bekkem o'rnasti. [10] Orıslar kelgenge shekem házirgi Ózbekstan Buxara amirligi hám xanlıqlar ortasında bólinip ketken.

19 -asirde Rossiya imperiyasi keńeyip,Oraylıq Aziya ga jayıla basladı. 1912 jılda Ózbekstanda 210306 orıs jasaǵan. [11] "Ullı Oyın" dáwiri ádetde shama menen 1813 jıldan Angliya-Rossiya 1907 yilgi konvensiyasi ge shekem bolǵan dáwir retinde qaraladı.. Ekinshi, onsha intensiv bolmaǵan basqısh 1917 jıldaǵı Bolsheviklar revolyuciyası nan keyin júz berdi. XIX ásirdiń baslarında Britaniya Hindstanı hám [{convert| 3, 200| km| mi}}) Patsha Rossiyasi nıń shet aymaqları ortasındaǵı jerlerdiń úlken bólegi kartada bolmaǵan.

1920 jıl baslarına kelip Orta Aziya qatań túrde Rossiya qolında edi hám bolshevikler ge birpara erte qarsılıqlarǵa qaramay, Ózbekstan hám Oraylıq Aziyanıń qalǵan bólegi Sovet Birlespei quramına kirdi. 1924 jıl 27 oktyabrde Ózbekstan Sovet Sotsialistik Respublikası dúzildi. 1941 jıldan 1945 jılǵa shekem Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Qızıl Armiya da fashistlar Germaniyası na qarsı Ózbekstannan 1 433 230 kisi urısqa qatnastı. Arqa front dıń urıs maydanlarında 263005 dana Ózbekstanlıq askarlar qaytıs bolǵan hám 32670 kisi jangda dereksiz joǵalǵan. [12]

1990 jıl 20 iyunda Ózbekstan óz mámleketlik suverenitetti járiyaladı. 1991 jıl 31 avgustda Ózbekstan áwmetsiz tónkeriw ǵayrati den keyin óz ǵárezsizligin járiyaladı. 1 sentyabr Milliy ǵárezsizlik kúni dep daǵaza etildi. Sovet Birlespesi sol jıldıń 26 dekabrinde tarqatıp jiberilgen edi.

Ǵárezsizlikten berli Ózbekstannıń abıraylı húkimdarı bolǵan Prezident Islam Karimov 2016 jıl 2 sentyabrde dúnyadan ótdi. [13] Onıń ornına uzaq jıl iskerlik etken Bas ministr ,Shavkat Mirziyoyev, sol jıldıń 14-dekabrinde prezident lawazımın iyeledi. [14]


Geografiyasi[o'zgertiw | қайнарын өңдеу]

Xiywa
Su'wret:UN-Uzbekistan. svg
Ózbekstan kartası, sonday-aq aldınǵı Aral teńizi.

Ózbekstannıń maydanı 447400 km2 ge teń. Bul dúnya boyınsha 56 -orında hám xalqı boyınsha 42-orında turadı. [15] ǴMDA mámleketleri arasında ol aymaǵı boyınsha 4-orında hám xalqı boyınsha 2-orında turadı. [16]

Ózbekstan keńlikler 37 ° hám 46 ° N hám uzınlıqlar 56 ° hám [[74-meridian shıǵıs| 74 ° E] ]. Ol batıstan shıǵısqa 1425 km hám arqadan qublaǵa 930 km ge sozılǵan. Arqa hám arqa-batısda Qazaqstan hám Aralqum shóli (burınǵı Aral teńizi) menen qubla-shıǵısta,Turkmenistan hám Afganistan qubla-batısda,Tadjikistan ga shekem qublası -shıǵısda hám Kirgizstan den arqa-shıǵısda, Ózbekstan eń iri Oraylıq Aziya mámleketlerinen biri hám qalǵan tórtewi menen shegara qatar Oraylıq Aziyadaǵı birden-bir mámleket bolıp tabıladı. Sonıń menen birge, Ózbekstan qublada Afganistanmenen qısqa shegaranı 150 km iyeleydi.

Ózbekstan qurǵaqlay, teńizge shıǵıw imkaniyatı joq mámleket. Bul dúnyadaǵı eki ikki márte teńizge shıǵıw múmkinshiligine iye bolmaǵan mámleketlerden biri (yaǵnıy basqa teńizge shıqpaǵan mámleketlikler menen oralǵan teńizge shıǵıwsız mámleket), ekinshisi Lixtenshteyn. Bunnan tısqarı,endoreyik háwiz lar qatarında jaylasqanlıǵı sebepli, onıń hesh bir dáryası teńizge alıp barmaydı. Onıń aymaǵınıń 10 procentten kamrog'ini dárya oypatlıqları hám oazislerdegi intensiv túrde suwǵarılatuǵın erler hám ilgeri Aral teńizi dúnyadaǵı eń jaman ekologiyalıq páleketlerdiń birinde qurıtılǵan. [17] Qalǵanları sheksiz Qızılqum shóli hám tawlar bolıp tabıladı.

Su'wret:Koppen-Geiger Map UZB present. svg
Kopen ıqlım klassifikaciyası boyınsha Ózbekstan kartası

Ózbekstandaǵı eń bálent noqat Xazret Sultan- teńiz júzesinen 4643 metr,Surxondaryo wálayati dıń qubla bóleginde jaylasqan. Tadjikistan menen shegaralas,Dushanbe dıń arqa-batısiy bóleginde (ilgeri Kommunistlik partiyanıń 22-s'ezdining shıńı dep atalǵan ). [16]

Ózbekstanda ıqlım kontinental bolıp, hár jılı kem Jawıngershilik kútilip atır (100-200 millimetr yamasa 3, 9 -7, 9 dyuym). Jazdıń ortasha joqarı Gradus 40 ° C ga jetedi (104 ° F) , qishning ortasha tómen temperaturası -23 ° C átirapında {{nowrap| (-9 ° F) } }. [18]

  1. 1,0 1,1 ፄ Bul bólim tómendegi jámáát múlki ፄ dagi tekstti óz ishine aladı.: Lyubin, Nensi (1997). " Ózbekstan", 5-bap: Glenn E. Kurtis (Ed.),org/details/kazakstankyrgyzs00 curt_0 ፄ Kazaxstan, Kirgizstan, Tadjikistan, Turkmenistan hám Ózbekstan : Mámleketshunoslik ፄ. Vashington, DC: Federal izertlew bólimi, Kongress kitapxanası. Shablon:ISBN. 375-468-betlar: Dáslepki tariyx, 385-386 -betlar.
  2. 2,0 2,1 Däýeksöz alw Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Lyubin-erte tariyx qatesi
  3. {{Cite kitap| aqırǵı = Davidovich| birinshi = EA| úlesi = Qoraxoniylar; 6 -bap Qoraxoniylar| jıl = 1998| bas bet = Oraylıq Aziya tsivilizatsiyasi tariyxı| redaktorı = Keńseler Bosvort| kólemi = 4 bólim| betler = 119 -144| noshir = UNESCO Publishing| isbn = 92-3-103467-7} }
  4. archive. org/web/20120118054002/https://faculty. washington. edu/modelski/CAWC. htm Oraylıq Aziya dúnya qalaları (XI - XIII ásir) . fakultet. washington. edu
  5. 5,0 5,1 5,2 ፄ Bul bólimde tekst ámeldegi jamoat múlki ፄ de jaylasqan tómendegi derekten: Lyubin, Nensi (1997). " Ózbekstan", 5-bap: Glenn E. Kurtis (Ed.), ፄ org/stream/kazakstankyrgyzs00 curt_0#page/n0/ Kazaxstan, Kirgizstan, Tadjikistan, Turkmenistan hám Ózbekstan : Mámleketshunoslik Shablon:Webarchive ፄ. Vashington, DC: Federal izertlew bólimi, Kongress kitapxanası. Shablon:ISBN.p. 375-468; bul erda: "org/stream/kazakstankyrgyzs00 curt_0#page/389/ Temur qaǵıydasi", p. 389 -390.
  6. Totten, Samuel hám Bartrop, Pol Robert (2008) " " com / books? id = rgGA91 skoP4 C Genotsid sózligi: AL Shablon:Webarchive ፄ, ABC-CLIO, p. 422, Shablon:ISBN
  7. Forbes, Andrew, & Henley, David: " " [http: // www. cpamedia. com/article.php? pg=archive&acid=120613150427&aiid=120613151433 Temur miyrasları : Buxara hám Samarqand arxitektorchiligi] Shablon:Webarchive ፄ (CPA Media ).
  8. Orta ásirlerde Indiya hám Ózbekstan ortasındaǵı medicinalıq baylanıslar,Hakim Syed Zillur Rahmon, Indiya hám Ózbekstan ortasındaǵı tariyxıy hám materiallıq baylanıslar,Xuda Baxsh Shıǵıs kitapxanası, Patna, 1996. 353-381 betlar.
  9. Däýeksöz alw Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Lyubin-Timur qatesi
  10. [http: //www. time. com/time/magazine/article/0, 9171, 810930, 00. html "Shıǵıs daǵı hádiyse"]. http: //www. time. com/time/magazine/article/0, 9171, 810930, 00. html. 
  11. Shlapentox, vladimir; Sendich, Munir; Payin, Emil (1994) ፄ com/books? id=Bg-dn0 g0 SikC&pg=PA108 Jańa orıs diasporasi: burınǵı Sovet Respublikalarında orıs azshılıqlari Shablon:Veb-arxiv ፄ. Sharp M. E.p. 108. Shablon:ISBN.
  12. Chahryar Adle, Madhavan K. Palat, Anara Tabishalieva (2005). " ፄ com/books? id=XPfcfF8 LRWQC Zamanagóy dáwir tárepke: on toǵızınshı ortalarından jigirmalanshı ásir aqırıgacha Shablon:Webarchive ፄ ". YuNESKO. 232-bet. Shablon:ISBN
  13. . https: //www. bbc. co. uk/news/world-asia- 37218158. }
  14. https://www. theguardian. com/world/2016/dec/05/uzbekistan-elects-shavkat-mirziyoyev-president-islam -Karimov
  15. [https: //web. archive. org/web/20100507141553/http: //www. worldatlas. com/aatlas/populations/ ctypopls. htm "Mámleketler world"]. worldatlas. com. https: //web. archive. org/web/20100507141553/http: //www. worldatlas. com/aatlas/populations/ ctypopls. htm. Retrieved 2010 jıl 2-may. }
  16. 16,0 16,1 fergananews. com/article.php? id=2051 Ózbekstan óziniń jazıwlar kitabın baspa etedi - Ferghana. ru Shablon:Webarchive. 18 Iyul 2007. Alınǵan 29 Iyul 2009.
  17. Shablon:Yangiliklar keltirilgen
  18. loc.gov/cgi-bin/query/r? frd/cstdy:@field (DOCID + uz0029 ) Íqlım Shablon:Webarchive, Ózbekstan : Mámleketshunoslik - Federal izertlew bólimi, Kongress kitapxanası.